Αυτά είναι κινέζικα

Μια και συνεχίζεται η πρωθυπουργική επίσκεψη στην Κίνα, επίκαιρο είναι να λεξιλογήσουμε για τη μεγάλη αυτή χώρα, την πιο πολυάνθρωπη στον κόσμο. Δεν θα τα καλύψω όλα στο άρθρο μου, αλλά μπορείτε να προσθέσετε κατά βούλησιν στα σχόλια. Φυσικά θα δώσουμε έμφαση στα γλωσσικά και τα λεξιλογικά, τα εγκυκλοπαιδικά μπορείτε να τα βρείτε και αλλού.Και να ξεκινήσουμε από το όνομα. Λέμε για Κίνα και Κινέζους. Η λέξη Κίνα μπήκε στη γλώσσα μας τον 18ο αιώνα, δάνειο από τα ιταλικά της εποχής (China, σήμερα Cina). Η ονομασία αυτή φαίνεται πως ανάγεται στη δυναστεία Qin (προφέρεται Τσιν) που άκμασε τον 3ο αιώνα π.Χ. Είτε από τον Μάρκο Πόλο είτε από τους Πορτουγκέζους θαλασσοπόρους η λέξη έφτασε στις ευρωπαϊκές γλώσσες. Στα κινέζικα, πάντως, το όνομα της χώρας είναι Zhōngguó (中国) που προφέρεται τσονγκ-κουό και θα πει «Χώρα που βρίσκεται στο κέντρο».Στον Κλαύδιο Πτολεμαίο, τον γεωγράφο της ελληνιστικής εποχής, απαντά το όνομα «Σίναι» (και Θίναι) για τους Κινέζους ή ίσως για ένα τμήμα τους: Οἱ Σῖναι περιορίζονται ἀπὸ μὲν ἄρκτων τῷ ἐκτεθειμένῳ μέρει τῆς Σηρικῆς,ἀπὸ δὲ ἀνατολῶν καὶ μεσημβρίας ἀγνώστῳ γῇ, ἀπὸ δὲ δύσεως τῇ ἐκτὸς Γάγγου Ἰνδικῇ κατὰ τὴν διωρισμένην μέχρι τοῦ Μεγάλου κόλπου γραμμὴν καὶ αὐτῷ τῷ Μεγάλῳ κόλπῳ καὶ τοῖς ἐφεξῆς αὐτῷ κειμένοις.Προσέξτε ότι ο Πτολεμαίος μιλάει για Σηρική. Έτσι ονόμαζαν οι αρχαίοι την Άπω Ανατολή γενικώς και την Κίνα ειδικώς, και Σήρες ονόμαζαν τον λαό από τον οποίο έπαιρναν το μετάξι. Σῆρες δέ εἰσιν ἔθνος, ὅθεν τὰ σηρικὰ ἱμάτια, τὰ πολυτελῆ λέει ο γραμματικός Αίλιος Ηρωδιανός. Ο γεωγράφος Παυσανίας δεν πήγε βέβαια στην Κίνα, αλλά σε μια παρέκβασή του κατά την περιγραφή της Ελλάδας, μιλώντας για τις καλλιέργειες, εξηγεί ότι το μετάξι δεν έχει φυτική προέλευση αλλά βγαίνει από κάποιο έντομο: οἱ μίτοι δέ, ἀφ’ ὧν τὰς ἐσθῆτας ποιοῦσιν οἱ Σῆρες, ἀπὸ οὐδενὸς φλοιοῦ,  τρόπον δὲ ἕτερον γίνονται τοιόνδε. ἔστιν ἐν τῇ γῇ ζωύφιόν σφισιν, ὃν σῆρα καλοῦσιν Ἕλληνες, ὑπὸ δὲ αὐτῶν Σηρῶν ἄλλο πού τι καὶ οὐ σὴρ ὀνομάζεται· Είναι ένα ζωύφιο, που οι Έλληνες το ονομαζουν «σήρα» (όπως τον λαό, τους Σήρες) αλλά οι ίδιοι οι Σήρες το λένε αλλιώς.Το μετάξι ήταν πολύτιμο πράγμα και οι Κινέζοι διαφύλασσαν ζηλότυπα το μυστικό τους. Από τη λέξη «σηρικός», που πέρασε στα λατινικά ως serica «μεταξωτά», ονομάστηκε sericum το μετάξι, και αφού η λέξη πέρασε από σαράντα κύματα έφτασε στο αγγλικό silk. Από την ίδια ρίζα και το γαλλικό serge, και το δικό μας αντιδάνειο, σερζ. Τελικά οι Βυζαντινοί μες στα κούφια τους μπαστούνια έφεραν το πολύτιμο μαμούνι στη Βασιλεύουσα και άκμασε η μεταξουργία στα μέρη μας -χαρακτηριστικά, τον 12ο αιώνα η Θήβα είχε ξακουστή μεταξουργία, μέχρι που ο Ρογήρος Β’ της Σικελίας οργάνωσε επιδρομή, διαγούμισε την πόλη και άρπαξε τις Θηβαίες υφάντρες και τις κουβάλησε στη Σικελία. Η καλλιέργεια του μεταξοσκώληκα λέγεται σηροτροφία, το οποίο είναι μεταφραστικό (αντι)δάνειο από τα γαλλικά. Όσο για το μετάξι ή μάλλον τη μέταξα, η ετυμολογία της είναι άγνωστη.Αλλά να γυρίσουμε στην Κίνα. Στα λατινικά της μεσαιωνικής εποχής, οι Κινέζοι είναι Sinae, το οποίο δεν ξέρω αν είναι επιβίωση του ελληνιστικού Σίναι ή δάνειο από τις νεότερες γλώσσες, πάντως χρησίμεψε για το διεθνές πρόθεμα Sino- και μπήκε στη γλώσσα μας τον 18ο αιώνα και έδωσε καθαρευουσιάνικους όρους όπως το σινικό τείχος ή, βεβαίως, τη σινική μελάνη, μια και μετά το μετάξι το άλλο χαρακτηριστικό προϊόν της Κίνας είναι ακριβώς αυτό το μελάνι, που άλλωστε στα αγγλικά λέγεται China ink. Με τη γνωστή απόπτωση του ουσιαστικού και την ουσιαστικοποίηση του επιθέτου, η σινική μελάνη έγινε σκέτη σινική.Χαρακτηριστικό κινέζικο προϊόν είναι και οι πορσελάνες, που λέγονται στα αγγλικά chinaware ή και σκέτο china. Η έκφραση «ταύρος εν υαλοπωλείω» (που θα την πήραμε από τα γαλλικά), στα αγγλικά είναι a bull in a china shop -βλέπετε δηλαδή ότι τα παλιά χρόνια ήταν άλλου είδους μαγαζιά τα κινεζάδικα. Σήμερα βέβαια, με τον κατακλυσμό της αγοράς από πάμφθηνα κινέζικα είδη, ο όρος «κινέζικο» σημαίνει το φτηνό προϊόν, ιδίως συσκευή, που όμως χαλάει γρήγορα. Ο όρος είναι διεθνής (πρβλ. Made in China) αλλά καθώς πολύ γρήγορα τα κινέζικα προϊόντα βελτιώθηκαν κατακόρυφα έχει ήδη αρχίσει να παλιώνει.Περάσαμε στη φρασεολογία. Η φράση του τίτλου μας, «αυτά είναι κινέζικα», δηλώνει φυσικά τα ακατάληπτα λόγια ή το κείμενο που δεν διαβάζεται -πριν από μερικά χρόνια ήταν αρκετά συνηθισμένο να υπάρχει ασυμβατότητα ή κακή ρύθμιση της κωδικοσελίδας κι έτσι το ελληνικό κειμενο που στελνόταν με μέιλ ή σε αρχείο κειμένου μπορεί να έβγαινε σε «κινέζικα» στο άλλο μηχάνημα.Οι Άγγλοι λένε That’s Greek to me , αλλά στο διεθνές χρηματιστήριο της ακαταληψίας τα κινέζικα μας ξεπερνάνε, αφού είναι πολλές οι γλώσσες που έχουν ανάλογη έκφραση με το «αυτά είναι κινέζικα». Προφανώς η αίσθηση του ακατανόητου επιτείνεται επειδή τα ιδεογράμματα φαίνονται εντελώς ξένα σε σχέση με το αλφάβητό μας. (Περισσότερα για το θέμα αυτο, στο παλιό μας άρθρο).Όταν κάποιος κάνει ότι δεν καταλαβαίνει, όταν κάνει τον ανήξερο, λέμε ότι «κάνει τον Κινέζο» -όπως θα έκανε ένας Κινέζος αν του μιλούσαμε ελληνικά, ίσως. Πιθανώς για τον ίδιο λόγο, οι Πολωνοί στην ακριβώς αντίστοιχη κατάσταση λένε «κάνει τον Έλληνα». Πάντως, η έκφραση με τον Κινεζο δεν πρέπει να είναι πολύ παλιά. (Ο Χρόνης Μίσσιος στα βιβλία του έχει συχνά την έκφραση «κάνει τον Γερμανό» για την ίδια κατάσταση).Στην αργκό του στρατού «κινέζος» είναι το ρύζι, αφού είναι το εθνικό φαγητό των Κινέζων, ενώ «πούστης με κινέζο» το κοτόπουλο με ρύζι. Κινέζος ήταν και το παρατσούκλι του Κώστα Σημίτη στα χρόνια της πρωθυπουργίας του, μάλλον από τα ελαφρώς σχιστά του μάτια. (Κάποιοι σύγκριναν τον Σημίτη με τον Χαρίλαο Τρικούπη και είναι ενδιαφέρουσα σύμπτωση ότι και εκείνος είχε ανατολίτικο παρατσούκλι, αφού τον έλεγαν Μογγόλο και Μεγάλο Μογγόλο, από το σκούρο χρώμα του δέρματός του). Στην πολιτική αργκό, ιδίως παλιότερα, Κινέζοι λέγονταν τα μέλη των μαοϊκών αριστερών οργανώσεων, ΚΚΕ (μ-λ) και ΕΚΚΕ με διάφορες παραφυάδες και διασπάσεις.Λέμε ακόμα για «κινέζικο βασανιστήριο» (που υποτίθεται ότι είναι πολύ ραφιναρισμένο ώστε να είναι ακόμα πιο βασανιστικό) και ότι  «μια παλιά κινέζικη παροιμία λέει…» -και συνήθως συνεχίζουμε με μια δική μας σοφία.Όταν κάνουμε πως μιλάμε κινέζικα, λέμε «τσιν τσον» ή «τσιν τσαν τσον». Τσιν Τσον λεγόταν και ένας από τους τύπους της παλιάς Αθήνας, που (αν δεν κάνω λάθος) είχε όντως απωανατολίτικη καταγωγή.Ας δούμε τώρα τις λέξεις κινεζικής προέλευσης στα ελληνικά. Μια και άμεσες επαφές δεν υπήρξαν μετά την εποχή των Βυζαντινών, έχουμε στο λεξιλόγιό μας μόνο λέξεις με απώτερη κινέζικη προέλευση, που τις πήραμε μέσω άλλων γλωσσών. Ιδού μερικές:

• καολίνης, μέσω γαλλικών, από το όνομα ενός κινέζικου βουνού που σήμερα θα το μεταγράφαμε Gao-ling.
• κέτσαπ: μέσω των αγγλικών βέβαια, αλλά μάλλον κινέζικης αρχής
• κουμ-κουάτ, λογικό για ένα εσπεριδοειδές που μας ήρθε από την Άπω Ανατολή. Αντιθέτως, ο μανδαρίνος και το μανταρίνι δεν ανάγονται στα κινέζικα αλλά στα σανσκριτικά (δείτε εδώ)
• πεκινουά, φυσικά μέσω γαλλικών, τα σκυλάκια του Πεκίνου.
• σόγια
• τσάι, φυσικά -μέσω τουρκικών και ρωσικών. Αλλά και το καθαρευουσιάνικο τέιον, που είναι δάνειο από το γαλλ. thé, κινέζικη αρχή έχει.

Και το ταψί που είναι τουρκικό δάνειο μπορεί να ανάγεται τελικά στα κινέζικα, λέει το λεξικό.Πολλά έγραψα παρόλο που έχω την αίσθηση οτι δεν κάλυψα επαρκώς το θέμα -είναι μεγάλη η Κίνα. Στα νιάτα μου, στην παρέα μου είχε γίνει σλόγκαν όταν σε κάποια συζήτηση έλεγε κάποιος «η άλλη μισή» να συμπληρώνει αμέσως κάποιος άλλος «στην Κίνα βρίσκεται», από το ποίημα του Χικμέτ (σε μετάφραση Ρίτσου) «Αν η μισή μου καρδιά» που το είχε μελοποιήσει ο Μικρούτσικος. Αργότερα ο Ρασούλης έγραψε το «Τι γυρεύεις μες στην Κίνα, Τσάκι Τσάν;» αλλά εγώ θα κλείσω με ένα λαϊκό του Ζαγοραίου, ελαφρώς πονηρό, που έχει εισαγωγή που υποτίθεται ότι ηχεί κινέζικα: έρχομαι από το Πεκίνο και σας φέρνω από κείνο.   from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία