Τα γλωσσικά ληξιαρχεία και το Ιστορικό Λεξικό

Την περασμένη βδομάδα είχα δημοσιεύσει ένα άρθρο για τον νέο τόμο του Ιστορικού Λεξικού της Νέας Ελληνικής (ΙΛΝΕ), που κυκλοφόρησε πρόσφατα από την Ακαδημία Αθηνών και συζητήσαμε για το σημαντικό αυτό λεξικό, που παραμένει ελάχιστα γνωστό στο ευρύτερο κοινό, ή ακόμα και στο κοινό που ενδιαφέρεται για τη γλώσσα. Σαν αναπληροφόρηση στο άρθρο, είχα τη χαρά να λάβω ένα ηλεμήνυμα από τη γλωσσολόγο Ιώ Μανωλέσσου και αποφάσισα να μην το εντάξω στα σχόλια του προηγούμενου άρθρου, όπου δεν θα είχε την προσοχή που του αξίζει, αλλά να το δημοσιεύσω σε ξεχωριστό άρθρο, το σημερινό.Η κ. Μανωλέσσου ανήκει στην ομάδα των συντακτών του ΙΛΝΕ, αλλά φυσικά τα όσα γράφει δεν τα γράφει ως εκπρόσωπος των συντακτών του λεξικού, ή πολύ περισσότερο της Ακαδημίας -αποτελούν τον δικό της προβληματισμό και τη συμβολή στη συζήτηση που ξεκίνησε με το προηγούμενο άρθρο μου, με βάση και την εμπειρία που έχει. Θα παραθέσω τα σχόλιά της αυτολεξεί, θα σχολιάσω όμως με τη σειρά μου κάποια πράγματα στο τέλος.Μου γράφει η κ. Μανωλέσσου:Αγαπητέ κ. Σαραντάκο,Με πολλή χαρά διάβασα την ανάρτησή σας με την οποία ανακοινώνετε στο ευρύτερο κοινό την έκδοση του νέου τόμου του Ιστορικού Λεξικού, καθώς και τα θετικά σας σχόλια για την συνεισφορά του έργου στην ελληνική λεξικογραφία. Η γνώμη σας, ως ενός ανθρώπου που έχει σκύψει για χρόνια πάνω στη γλώσσα μας, είναι ιδιαίτερα πολύτιμη.Υπάρχουν ορισμένα σημεία στην ανάρτησή σας τα οποία θα ήθελα να σχολιάσω.Το πρώτο είναι η καθ’ όλα λογική και σωστή παρότρυνσή σας «αξίζει να μελετηθεί από την Ακαδημία Αθηνών η διάθεση του λεξικού σε ηλεκτρονική μορφή -τόσο του Ιστορικού όσο και του Χρηστικού». Θα ήταν καλό να γίνει γνωστό στο ελληνικό κοινό ότι όσον αφορά το Ιστορικό Λεξικό αυτό έχει ΗΔΗ ΓΙΝΕΙ. Χάρη στο μείζον ερευνητικό πρόγραμμα «Προβολή του έργου των Ερευνητικών Κέντρων της Ακαδημίας Αθηνών», το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Ψηφιακή Σύγκλιση στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ 2007-2013, οι προηγούμενοι τόμοι του ΙΛΝΕ είναι πλέον ελεύθερα προσβάσιμοι στο διαδίκτυο από το Ψηφιακό Αποθετήριο της Ακαδημίας Αθηνών. http://ift.tt/2qySiyHΟ χρήστης μπορεί από την ιστοσελίδα αυτή, πατώντας «σύνθετη αναζήτηση» να αναζητά (στα πεδία «λήμμα», «τυπολογία» και «σημασιολογία» αντίστοιχα) είτε λήμματα, είτε τύπους, είτε τοπωνύμια είτε σημασίες/παραδείγματα που εμπεριέχονται στους τόμους Α΄-Ε΄ του ΙΛΝΕ, καθώς και να κατεβάζει σε μορφή pdf τις σελίδες που τον ενδιαφέρουν.Το δεύτερο είναι η αναφορά σας ότι «κατά καιρούς ανακοινωνόταν η οριστική διακοπή της έκδοσης του λεξικού» στα πλαίσια της αναπροσαρμογής των στόχων του Κέντρου Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων. Στην πραγματικότητα η Ακαδημία Αθηνών δεν έχει ποτέ επισήμως ανακοινώσει την διακοπή του Λεξικού, ούτε έχει λάβει κάποια τέτοια απόφαση μέσω των επίσημων οργάνων της. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι στον ίδιο τον Πρόλογο του πρόσφατα εκδοθέντος Χρηστικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών (2014), γίνεται εκτενής αναφορά στο ΙΛΝΕ από τον κ. Γενικό Γραμματέα της Ακαδημίας Αθηνών, τον μόνο αρμόδιο. Επιπλέον, παρά την μετονομασία του Κέντρου μας από «Κέντρο Συντάξεως του Ιστορικού Λεξικού» σε «Κέντρο Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων», η έκδοση του ΙΛΝΕ παραμένει, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, στους στόχους του Κέντρου και η επωνυμία «ΙΛΝΕ» διατηρείται μέσα στην ονομασία του Κέντρου, όπως διαφαίνεται από την επίσημη ιστοσελίδα του:http://ift.tt/2pSbyuuΠέραν των δύο αυτών πρακτικών (καθαρά factual) αναθεωρητέων πληροφοριών, η ανάρτησή σας δίνει αφορμή για μια πιο θεωρητική και γόνιμη συζήτηση διαφόρων καίριων σημείων. Οι απόψεις που θα εκτεθούν παρακάτω σε καμία περίπτωση δεν αποτελούν επίσημη ή προγραμματική τοποθέτηση της Ακαδημίας  Αθηνών, αλλά προσωπικές απόψεις ενός ιστορικού γλωσσολόγου-λεξικογράφου, και έχουν ήδη δημοσιευθεί σε σχετικές επιστημονικές ανακοινώσεις (πρακτικά συνεδρίων, άρθρα σε περιοδικά, και στον ίδιο τον πρόλογο του ΙΛΝΕ -βλ. παρακάτω).Το πρώτο σημείο από αυτά είναι η πρόταση ότι το ΙΛΝΕ μπορεί απλώς να «αντιγράψει» από το Χρηστικό Λεξικό (ή δυνάμει και από κάποιο άλλο έγκυρο λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής όπως π.χ. τα λεξικά του Γ. Μπαμπινιώτη [Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, ΛΝΕΓ] ή του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη [Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, ΛΚΝ]) τα «νεότερα» λήμματα, καθώς αυτά «τα βρίσκουμε και αλλού» (δικά σας τα λόγια), και να επικεντρωθεί στο ιστορικό και διαλεκτικό υλικό. Εδώ θα ήθελα να κάνω την βασική παρατήρηση ότι το ζητούμενο δεν είναι «να βρούμε κάπου» αυτά τα λήμματα, ή τα όποια λήμματα. Το ζητούμενο είναι ΤΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ θα λάβουμε από το Α ή Β λεξικό αναφορικά με αυτά τα λήμματα. Το ΙΛΝΕ δεν υπάρχει για να εξηγήσει στον νεοέλληνα αναγνώστη τι είναι το διαδίκτυο, ούτε πώς χρησιμοποιείται η λέξη στον κοινό νεοελληνικό λόγο. Η ανάγκη αυτή πράγματι μπορεί να καλυφθεί επαρκέστατα από τα ήδη υπάρχοντα μείζονα λεξικά. Το ΙΛΝΕ υπάρχει για να πληροφορήσει τον νεοέλληνα αναγνώστη πότε εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην ελληνική γλώσσα η λέξη διαδίκτυο, πότε εντάχθηκε για πρώτη φορά στην ελληνική λεξικογραφική παράδοση (δηλ. περιελήφθη ως λήμμα σε λεξικά), και από πού προέρχεται. Αυτό είναι το νόημα της λέξης ΙΣΤΟΡΙΚΟ που εμπεριέχεται στον τίτλο του. Και αυτές τις πληροφορίες δεν θα τις λάβει ο αναγνώστης ούτε από το Χρηστικό Λεξικό, ούτε από το ΛΝΕΓ ούτε από το ΛΚΝ, όχι γιατί δεν είναι «καλά» λεξικά, αλλά γιατί είναι «άλλου τύπου» λεξικά.Ίσως η λέξη «διαδίκτυο», που είναι πραγματικά πολύ πρόσφατη, να μην αποτελεί τόσο καλό παράδειγμα αυτού που εννοώ εδώ. Αξίζει όμως να κοιτάξει κανείς και άλλες «σύγχρονες», ας πούμε, λέξεις όπως «δευτερόλεπτο», «δημοψήφισμα» ή «διαγώνισμα», καθώς και αρκετές παρόμοιες που περιλαμβάνονται στον τρέχοντα τόμο. Εκεί θα διαπιστώσει ότι η χρονολόγηση που παρέχει το ΙΛΝΕ διαφέρει ΑΙΣΘΗΤΑ από αυτήν που δίδουν τα τρία μείζονα κοινά λεξικά μας, καθώς προέρχεται από καινούργια, εμπεριστατωμένη πρωτογενή έρευνα στις πηγές, και τεκμηριώνεται με συγκεκριμένες παραπομπές. [Σημειωτέον παρενθετικά εδώ ότι οι «πρώτες χρονολογήσεις» που συχνά λαμβάνονται από το Λεξικό Κουμανούδη σε άλλα έργα είναι εντελώς επισφαλείς]. ΑΥΤΟΣ είναι ο ρόλος ενός ιστορικού λεξικού, κατά τα πρότυπα αντίστοιχων μεγάλων λεξικογραφικών προγραμμάτων του εξωτερικού, όπως το περίφημο Oxford English Dictionary ή το Trésor de la langue Française. Και για όσους έχουν εξοικείωση με την αρχαιοελληνική γραμματεία, θα μπορούσαμε να φέρουμε το παράλληλο ανάμεσα σε ένα μεγάλο έγκυρο λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής, όπως το Liddell-Scott ή το πρόσφατο λεξικό Montanari, και σε ένα εξειδικευμένο επιστημονικό ιστορικό-ετυμολογικό λεξικό όπως αυτό του Chantraine ή του Frisk. Η όποια απλή αντιγραφή λημμάτων από το πρώτο στο δεύτερο θα ήταν άνευ νοήματος, γιατί εξυπηρετούν ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΥΣ ΣΚΟΠΟΥΣ.Ένα άλλο σημείο στο οποίο το ΙΛΝΕ διαφοροποιείται αισθητά από τα άλλα λεξικά, και λόγω του οποίου η απλή αντιγραφή λημμάτων από αυτά δεν θα είχε νόημα, είναι η στοχοθεσία του ΙΛΝΕ, και πάλι κατά τα πρότυπα μειζόνων «εθνικών» λεξικών όπως το ΟΕD ή το TLF, να υπηρετήσει και την ανάδειξη της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Το ΙΛΝΕ σκόπιμα εμπλουτίζει την τεκμηρίωση των σημασιών και χρήσεων των διαφόρων λέξεων με παραθέματα από την δόκιμη νεοελληνική λογοτεχνία (πεζογραφία και ποίηση), καθώς και τον ημερήσιο και εβδομαδιαίο τύπο. Είναι και αυτό ανάμεσα στα συνήθη «καθήκοντα» ενός ιστορικού λεξικού, το οποίο δεν υπηρετείται από τα «απλά» λεξικά της Κοινής μας γλώσσας. Η βιωματική, καλλιτεχνική και ενίοτε «ανοικειωτική» χρήση των λέξεων και η απαθανάτισή τους στα έργα των γνωστότερων και μεγαλύτερων νεοελλήνων λογοτεχνών αποτελεί κομμάτι της «ταυτότητάς» τους, με τεράστια σημασία για ιστορία της γλώσσας μας και του πολιτισμού μας. Για να αναφέρω μερικά παραδείγματα από τον τρέχοντα τόμο:Δύσκολα θα έβρισκε κανείς πιο συγκλονιστικό ορισμό της λέξης «δειλία» από το στίχο του Τάσου Λειβαδίτηοι πράξεις τρέχουν αίμα, από τη δειλία αποκεφαλισμένες.Δύσκολα θα έβρισκε κανείς μια πιο όμορφη οπτικοποίηση της μπανάλ/ «πεζής» σημασίας «δείχτης ρολογιού» από τους στίχους του Μίλτου Σαχτούρηγια να χτιστεί ένα πύργος κατακόκκινοςμ’ ένα ρολόγι και δυό μαύρους δείχτεςκι οι δείχτες σα σταυρώνουν θά ’ρχεται ένα σύννεφοκι οι δείχτες σα σταυρώνουν θά ’ρχεται ένα ξίφος Και πόσο ενδεικτικό για τη νεοελληνική κουλτούρα είναι το ότι μια από τις παλαιότερες μαρτυρίες της λ. «δημοκράτης» (με την σημερινή, όχι την αρχική της σημασία) είναι ο στίχος του Αλέξανδρου Σούτσου (1844)δραχμολῆπται δημοκράται, δραχμοφάγοι πατριῶται…Όλα τα παραπάνω ζητήματα συζητούνται αναλυτικά σε σχετικές μας επιστημονικές δημοσιεύσεις, βλ.Ιώ Μανωλέσσου, Ο νέος τόμος του Ιστορικού λεξικού της νέας ελληνικής της Ακαδημίας Αθηνών: διαχρονικές προοπτικές [Μελέτες για την ελληνική γλώσσα 36 (2016) σελ. 239-250]Γ. Κατσούδα, Ο νέος τόμος του Ιστορικού λεξικού της νέας ελληνικής της Ακαδημίας Αθηνών: συγχρονικές προοπτικές [Μελέτες για την ελληνική γλώσσα 36 (2016) σελ. 151-160]Ιώ Μανωλέσσου, Το Ιστορικόν Λεξικόν της Νέας Ελληνικής ως ιστορικό λεξικό, Λεξικογραφικόν Δελτίον 26 (2012), 9-76.Χ. Μπασέα-Μπεζαντάκου, Λεξικογραφική προσέγγιση της σημασίας. Η θέση του ΙΛΝΕ. Λεξικογραφικόν Δελτίον 26 (2012), 223-278.Συναφώς με τα προηγούμενα θα ήθελα να θίξω και ένα σημείο που ενίοτε επανέρχεται στις συζητήσεις αναφορικά με το ΙΛΝΕ, και που αφορά την δυνατότητα/σκοπιμότητα περιορισμού του στις «διαλεκτικές» λέξεις. Κάτι τέτοιο είναι επίσης, κατά την προσωπική μου γνώμη, άνευ νοήματος από επιστημονικής απόψεως. Κι αυτό γιατί α) το λεξιλόγιο της Κοινής και το λεξιλόγιο των διαλέκτων σε μεγάλο βαθμό περιέχουν τις ίδιες βασικές λέξεις, και τα όρια μεταξύ τους είναι δυσδιάκριτα και β) η ιστορία της ελληνικής γλώσσας, που είναι ο βασικός στόχος του ΙΛΝΕ, όπως λέει και το όνομά του, υπηρετείται αποτελεσματικά κυρίως από λέξεις κοινές, και όχι από σπάνιες, μισοξεχασμένες διαλεκτικές λέξεις.  Αναλυτικότερα, επαναλαμβάνω ότι για την διερεύνηση της ιστορίας της ελληνικής γλώσσας την πρωταρχική σημασία έχει το λεξιλόγιο που είναι κοινό στην Κοινή και στις διαλέκτους: αυτό είναι το λεξιλόγιο με την μεγαλύτερη διάδοση (άρα το πλέον αντιπροσωπευτικό και αξιόπιστο), αυτό είναι το υλικό με τις περισσότερες μεταβολές σε τύπους και σημασίες (άρα το πιο χρήσιμο για διαχρονική έρευνα) και αυτό είναι το πλέον χαρακτηριστικό και αναγνωρίσιμο (άρα το πιο ενδιαφέρον τόσο για τον ειδικό όσο και για το ευρύτερο κοινό). Πέραν τούτου, το μεγαλύτερο μέρος του καθαρά διαλεκτικού λεξιλογίου, με την εξαίρεση κυρίως κάποιων ιταλικών και τουρκικών δανείων, είναι παράγωγο ή σύνθετο από βασικές λέξεις κοινές σε Κοινή και διαλέκτους και δεν μπορεί να εξετασθεί ετυμολογικά και ιστορικά άνευ αυτών. Πώς θα ετυμολογήσω την διαβατόρουγα αν στο λεξικό μου δεν υπάρχει ο διαβάτης; Tι να το κάνω το δεματοθέσι που απαντά μόνο σε μία διάλεκτο όταν το δεμάτι απαντά σε όλες και είναι η βάση παραγωγής; Σε τι να με βοηθήσει το δεξιοπισωκόκαρος με την εντελώς περιορισμένη τοπικά και σημασιολογικά εμβέλειά του, όταν δεν έχω το δεξιός με το μεγάλο γεωγραφικό, τυπολογικό και σημασιολογικό εύρος του; Είναι δυνατόν να έχω στο λεξικό μου το δεντρέλι, το δεντρίτσι, το δεντρούτσι και το δεντρόπουλο, και να μην έχω το δέντρο; Μπορώ να έχω δεκάδες διαλεκτικά σύνθετα με την λέξη διάβολος (από το διαβολάλεσμα μέχρι το διαβολόψωμο), και να μην έχω την λέξη διάβολος την ίδια; Και πόσο φτωχές και αποσπασματικές πληροφορίες θα μου παράσχουν οι λέξεις αυτές, εν συγκρίσει προς τις βάσεις παραγωγής τους; Τέτοιες λέξεις απλώς καταδεικνύουν την πλούσια παραγωγική δύναμη της ελληνικής, αλλά δεν διαφωτίζουν την κυρίως ιστορία της, η οποία τεκμηριώνεται μόνο μέσα από το βασικό λεξιλόγιο. Δεν νοείται σοβαρή ιστορική και λεξικογραφική έρευνα επί της ελληνικής που δεν θα περιλαμβάνει λέξεις όπως δένω, δέρνω, διαβάζω, διαβαίνω, διάβολος, δέκα, δεν… Σύνθετα πλέγματα σημασιών, περίπλοκες σημασιολογικές επεκτάσεις, πορείες εξάπλωσης φωνητικών μεταβολών και διαλεκτικά ισόγλωσσα διαφαίνονται μόνο από λέξεις με μακρά ιστορία και ευρεία διάδοση. Για την επιστημονική διερεύνηση μιας γλώσσας, το να εξετάζει κανείς μόνο τις στενά διαλεκτικές λέξεις δεν έχει ιδιαίτερο νόημα πέραν του καθαρά μουσειακού.Τελειώνοντας, αποτολμώ να θίξω την «vexata quaestio» της χρονικής διάρκειας εκδόσεως του ΙΛΝΕ. Οι διάφοροι «μπακαλίστικοι» υπολογισμοί (ζητώ συγγνώμη για τον όρο, που είναι δικός σας) τοποθετούν την ολοκλήρωση του έργου σε ένα χρονικό βάθος πέραν των 300 ετών, υπολογίζοντας αδρομερώς με βάση τον χρόνο που μεσολαβεί μεταξύ της εκδόσεως του κάθε τόμου του ΙΛΝΕ. Οι υπολογισμοί αυτοί όμως δεν ανταποκρίνονται στα γεγονότα: εάν από την έκδοση του τόμου Χ μέχρι την έκδοση του τόμου Ψ μεσολαβούν, ας πούμε, 30 χρόνια, αυτό δεν σημαίνει ότι η επεξεργασία του τόμου Ψ καταλαμβάνει 30 χρόνια, δηλ. ότι η συγγραφή του τόμου Ψ είναι τόσο δύσκολη ή τόσο χρονοβόρα που να απαιτεί 30 χρόνια. Αυτό που συνήθως συμβαίνει είναι ότι, κατά τα περισσότερα από αυτά τα χρόνια, για λόγους σχετιζόμενους με τον κατά καιρούς διαφοροποιούμενο ερευνητικό προγραμματισμό του Ιδρύματος, η επεξεργασία του τόμου Ψ απλώς δεν λαμβάνει χώρα. Δεν μπορούμε φυσικά να μιλήσουμε για τους προηγούμενους τόμους. Όμως για τον τρέχοντα, 6ο, τόμο, μπορούμε με απτά στοιχεία (τα οποία παρατίθενται στον πρόλογο του τόμου, όπου περιγράφεται αναλυτικά η διαδικασία συγγραφής) να αναφέρουμε ότι ξεκίνησε να συγγράφεται μετά την συνολική αναθεώρηση της μεθοδολογίας του ΙΛΝΕ σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διεθνή λεξικογραφικά πρότυπα, όπως αυτή διατυπώνεται στον Νέο Κανονισμό Συντάξεώς του, που ξεκίνησε το 2008 και κυκλοφόρησε από την Ακαδημία Αθηνών το 2011 (και επίσης παρατίθεται, σε συνοπτική μορφή, στην Εισαγωγή του νέου τόμου). Συνολικά δεν κατέλαβε πάνω από μία τετραετία, εκ της οποίας το τελευταίο έτος αναλώθηκε σε καθαρά τυπογραφικά ζητήματα· τόσος, λογικά, είναι και ο μέσος χρόνος συγγραφής του κάθε τόμου ενός λεξικογραφικού έργου με τέτοιο περιεχόμενο και βεληνεκές. Τόσο περίπου καταλαμβάνει, εξάλλου, και η έκδοση του κάθε τόμου του συναφούς πολύτομου λεξικού της Μεσαιωνικής Δημώδους Γραμματείας του Εμμ. Κριαρά.Δεν γνωρίζω πόσα από αυτά (ή αν κάποια από αυτά, πέραν των 2 αρχικών καθαρά πληροφοριακών σημείων) μπορούν να αναφερθούν στον ιστοχώρο σας. Θα το εκτιμούσα όμως ιδιαιτέρως εάν, στα όσα πολύ λογικά και προκύψαντα από πολυετή εμπειρία γράφετε για το ΙΛΝΕ, δίνατε την ευκαιρία να προστεθούν και κάποια από τα ανωτέρω, εν είδει διαλόγου, πάντα ανοιχτού σε συζήτηση και εναλλακτικές απόψεις.Από την πλευρά μου, αφού ευχαριστήσω την κυρία Ι.Μ. για τα καλά της λόγια, θέλω να επισημάνω τον πολύ σημαντικό σύνδεσμο προς το υλικό του ΙΛΝΕ (και μόνο γι’ αυτόν τον σύνδεσμο άξιζε το άρθρο) και να δηλώσω ότι συμφωνώ με τον τρόπο που βλέπει την κάλυψη των «νεότερων λημμάτων» από το ΙΛΝΕ -όπου η ειδοποιός διαφορά του από τα άλλα σύγχρονα λεξικά μας είναι ακριβώς η έμφαση στην ιστορία της κάθε λέξης, η προσπάθεια να εξακριβωθεί πότε εμφανίστηκε για πρώτη φορά η κάθε λέξη στην ελληνική γλώσσα αλλά και πότε λεξικογραφήθηκε από κάποιο προηγούμενο λεξικό.Πρόκειται ακριβώς για τη λειτουργία του ΙΛΝΕ ως «γλωσσικού ληξιαρχείου». Πράγματι, αν εξαιρέσουμε το ΙΛΝΕ, το μοναδικό σύγγραμμα αναφοράς που εξετάζει τις «ληξιαρχικές πράξεις γεννήσεως» των λέξεων της ελληνικής γλώσσας είναι η «Συναγωγή νέων λέξεων» του Κουμανούδη, το 1900. Από τον Κουμανούδη άντλησε ο Μπαμπινιώτης τις πληροφορίες χρονολόγησης που περιλαμβάνει στο λεξικό του. Ωστόσο, όπως έχουμε και στο ιστολόγιο αναφέρει, τις πληροφορίες που αντλούμε από το πολύ σημαντικό έργο του Κουμανούδη, που η αξία του φαίνεται από το ότι χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα, δεν πρέπει να τις δεχόμαστε ανεπιφύλακτα, διότι είναι πιθανό να υπάρχουν και παλαιότερες ανευρέσεις λέξεων που ο Κουμανούδης, δουλεύοντας μόνος του και με τα τεχνολογικά μέσα του 19ου αιώνα, δεν είχε εντοπίσει.Θυμίζω ότι στο ιστολόγιο είχαμε αναχρονολογήσει τη λέξη «γρίπη» (ή γρίππη με την παλιότερη γραφή της) η οποία από τον Κουμανούδη καταγράφεται σε κείμενο του 1889, αλλά όπως προέκυψε από την έρευνά μας καταγράφεται σε κείμενα της δεκαετίας του 1850, το παλαιότερο (που βρήκαμε) στα 1853. Στο άρθρο της Ι. Μανωλέσσου που ο σύνδεσμός του δίνεται παραπάνω (τον επαναλαμβάνω) παρατίθενται αρκετά ακόμη παραδείγματα αναχρονολογήσεων από τον 6ο τόμο του ΙΛΝΕ (δηλ. από το γράμμα Δ, π.χ. η λέξη «δηλητηρίασις» βρέθηκε σε κείμενο του 1842 ενώ ο Κουμανούδης την καταγράφει από το 1866.Τις πληροφορίες αυτές δεν τις καλυπτουν τα μεγάλα σύγχρονα λεξικά μας, είναι αρμοδιότητα του ΙΛΝΕ.Εξίσου σύμφωνο με βρίσκει η συμπερίληψη παραθεμάτων από τη λογοτεχνία -όπως συμβαίνει και στα εθνικά λεξικά άλλων γλωσσών, π.χ. στο γαλλικό TLF. Θυμάμαι πόσο είχα ζηλέψει πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια βλέποντας τα γαλλικά λεξικά να έχουν παραθέματα από τους μεγάλους συγγραφείς τους, Ουγκό, Ζολά, Μπαλζάκ -και τους νεότερους, φυσικά- κάτι που με έσπρωξε να αρχίσω αποδελτίωση λογοτεχνικών έργων, κάτι που το έκανα επί αρκετά χρόνια και έδωσε το υλικό που αξιοποίησα στο βιβλίο Λόγια του Αέρα. Εννοείται ότι το λογοτεχνικό παράθεμα λειτουργεί επίσης και για τη χρονολόγηση της λέξης ή της έκφρασης.Κλείνω επαναλαμβάνοντας την καταληκτική ευχή του περασμένου άρθρου, το υλικό του Ιστορικού Λεξικού να γίνει κτήμα των Ελλήνων. from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία