Και πάλι για την ψήφο των Ελλήνων του εξωτερικού

Με αφορμή το τουρκικό δημοψήφισμα, άναψε στα κοινωνικά μέσα μια συζήτηση που τακτικά έρχεται στην επικαιρότητα: εννοώ τη δυνατότητα των Ελλήνων του εξωτερικού να ψηφίζουν στις εθνικές εκλογές από τον τόπο κατοικίας τους.Η αφορμή δόθηκε επειδή σε ορισμένες χώρες της Δυτικής Ευρώπης, όπου υπάρχει πολυπληθής τουρκική παροικία, οι ψηφοφόροι έδωσαν συντριπτικά ποσοστά στο «Ναι» (78% στο Βέλγιο, 70% στην Ολλανδία, 64% στη Γερμανία, 60% στη Γαλλία) με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί αρχικά (και σε μένα) η εντύπωση ότι, όπως έγραψα, «την (οριακή και στιγματισμένη με καταγγελίες για νοθεία) νίκη στον Ερντογάν την έδωσαν, σε μεγάλο βαθμό, εκείνοι που ΔΕΝ θα υποστούν όλες τις συνέπειες: οι Τούρκοι του εξωτερικού, πολλοί με διπλή υπηκοότητα και πάντως μόνιμοι κάτοικοι Ευρώπης».Αν το κρίνουμε αυστηρά, η εντύπωση αυτή δεν ήταν σωστή, αφού το Ναι επικράτησε με 1.380.000 ψήφους διαφορά ενώ στους ψηφοφόρους εξωτερικού είχε προβάδισμα 260.000 (με ποσοστό 59%). Πάντως, αυτή η διαφορά συμπεριφοράς πυροδότησε, καλώς ή κακώς, τη συζήτηση για την ψήφο των Ελλήνων του εξωτερικού.Καθώς παρακολουθούσα στο Φέισμπουκ τη συζήτηση, πρόσεξα ότι γινόταν σε οξύτερους τόνους από παλαιότερα, και ότι, παράλληλα (και αντίρροπα) με την απαίτηση να καθιερωθεί η επιστολική ψήφος, που επιτακτικά την προβάλλουν οι νεοξενιτεμένοι, από μερίδα φίλων που κατοικούν στην Ελλάδα διατυπώθηκε αντίθεση, ίσως για πρωτη φορά τοσο έντονη, γενικά στην ιδέα της ψήφου των Ελλήνων του εξωτερικού. Σκέφτηκα λοιπόν να αναδημοσιεύσω επικαιροποιημένο ένα παλιό μου άρθρο για το θέμα αυτό. Όχι τόσο παλιό: είχε αρχικά δημοσιευτεί λίγες μέρες πριν από τις εκλογές του Ιανουαρίου 2015. Από τότε έχουν περάσει σχεδόν δυόμισι χρόνια και τρεις εκλογικές διαδικασίες στις οποίες οι Έλληνες του εξωτερικού μπόρεσαν να συμμετάσχουν μόνο εφόσον είχαν τα χρήματα και τον χρόνο για να πάρουν το αεροπλάνο και να έρθουν στην Ελλάδα να ψηφίσουν (αν σκεφτούμε μάλιστα ότι και οι τρεις εκλογές προκηρύχτηκαν αιφνιδιαστικά).Τη μέρα που ανακοινώθηκε ότι οι πρόωρες εκλογές θα γίνουν στις 25 Ιανουαρίου 2015, μπήκα στον ιστότοπο της Swiss και έβγαλα εισιτήριο για να έρθω να ψηφίσω. Επειδή τα τέλη Ιανουαρίου είναι στη χαμηλότερη τουριστική περίοδο, το εισιτήριο το έβγαλα φτηνά -έχω πληρώσει και διπλάσια γι’ αυτό το ταξίδι, καμιά φορά και παραπάνω από διπλάσια. Φτηνά, αλλά δεν παύει να είναι ένα έξοδο υπολογίσιμο, ιδίως αν ταξιδεύει ολόκληρη οικογένεια, χώρια που δεν έχει κανείς την ευκολία να παίρνει άδειες κατά βούληση ή να πληρώνει δεύτερο εισιτήριο τόσο κοντά στο προηγούμενο (αφού πολλοί ξενιτεμένοι είχαν ήδη κατεβεί για τις γιορτές). Οπότε, λίγοι Έλληνες του εξωτερικού έκαναν τον κόπο και τα έξοδα για να έρθουν να ψηφίσουν. Περισσότερο δυσκολεύτηκαν οι νεότεροι μετανάστες, που έχουν φύγει από την Ελλάδα μέσα στα χρόνια της κρίσης.Έτσι, πολύ λογικά, τέθηκε με έμφαση το ζήτημα της ψήφου των Ελλήνων του εξωτερικού, από πολιτικούς όλου του φάσματος. Ωστόσο, η λύση στο πρόβλημα δεν είναι τόσο απλή.Μια απλή φαινομενικά λύση θα ήταν η αυτοπρόσωπη ψήφος των Ελλήνων πολιτών στα κατά τόπους προξενεία, όπως γίνεται στις ευρωεκλογές -για τους Έλληνες που διαμένουν σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, στις εθνικές εκλογές υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά σε σχέση με τις ευρωεκλογές: δεν γίνονται σε ενιαία εκλογική περιφέρεια αλλά σε 54 επιμέρους εκλογικές περιφέρειες. Αυτό σημαίνει ότι το κάθε προξενείο πρέπει να εφοδιαστεί με ψηφοδέλτια όλων των περιφερειών και όλων των κομμάτων, πράγμα που βάζει ένα σοβαρό τεχνικό πρόβλημα. Υπάρχει όμως κι ένα άλλο μειονέκτημα, που δεν φαίνεται σε πρώτη ματιά, και έχει να κάνει με τη μυστικότητα της ψήφου. Σε ένα εκλογικό τμήμα π.χ. στο προξενείο Στουτγάρδης, θα είναι ελάχιστοι ή και ένας μόνο όσοι θα ψηφίζουν στις μικρές εκλογικές περιφέρειες -δηλαδή, ας πούμε, μόνο ένας θα ψηφίζει στην περιφέρεια Ζακύνθου. Αυτό σημαίνει ότι η ψήφος του συγκεκριμένου πολίτη είναι ουσιαστικά φανερή. Προδικτατορικά, οι στρατιώτες (και πιθανώς οι δημόσιοι υπάλληλοι) ψήφιζαν με αυτό τον τρόπο, και ήταν κι αυτός ένας παράγοντας που το κόμμα της δεξιάς έπαιρνε στα στρατιωτικά τμήματα ποσοστό πολύ ανώτερο από τον μέσο εθνικό του όρο, από 60% και πάνω.Μια άλλη λύση θα ήταν η επιστολική ψήφος, όπως την εφαρμόζουν αρκετές άλλες χώρες. Ωστόσο, αν η επιστολική ψήφος στέλνεται με το ταχυδρομείο δεν διασφαλίζεται το αυτοπρόσωπο της ψηφοφορίας, αφού δεν ξέρουμε αν ψηφίζει ο εκλογέας ή κάποιο συγγενικό του πρόσωπο ή ένας κομματάρχης που αγόρασε την ψήφο του. Γενικά, δεν υπάρχει κανένα σύστημα που να διασφαλίζει αδιάβλητη ψηφοφορία αν δεν περιλαμβάνει την αυτοπρόσωπη επίσκεψη του εκλογέα σε εκλογικό τμήμα.Να προσθέσω εδώ ότι το Σύνταγμα δεν θεσπίζει την υποχρέωση καθιέρωσης της επιστολικής ψήφου, όπως εσφαλμένα υποστηρίζουν κάποιοι, αλλά απλώς προβλέπει τη δυνατότητα. Το άρθρο 51 παράγραφος 4 προβλέπει:4. Oι βουλευτικές εκλογές διενεργούνται ταυτόχρονα σε ολόκληρη την Επικράτεια. Νόμος που ψηφίζεται με την πλειοψηφία των δύο τρίτων του όλου αριθμού των βουλευτών μπορεί να ορίζει τα σχετικά με την άσκηση του εκλογικού δικαιώματος από τους εκλογείς που βρίσκονται έξω από την Επικράτεια. Ως προς τους εκλογείς αυτούς η αρχή της ταυτόχρονης διενέργειας των εκλογών δεν κωλύει την άσκηση του εκλογικού τους δικαιώματος με επιστολική ψήφο ή άλλο πρόσφορο μέσο, εφόσον η καταμέτρηση και η ανακοίνωση των αποτελεσμάτων διενεργείται όποτε αυτό γίνεται και σε ολόκληρη την Επικράτεια.Και οι άλλες χώρες; Πώς γίνεται, ρωτούν πολλοί, να το έχουν λύσει το ζήτημα όλες οι άλλες χώρες (έστω, όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ) κι εμείς να μην το έχουμε λύσει; Καταρχάς, δεν το έχουν λύσει όλa τα άλλα κράτη μέλη της ΕΕ. Μάλιστα, πέντε κράτη μέλη (Ηνωμένο Βασίλειο, Δανία, Μάλτα, Ιρλανδία, Κύπρος) έχουν θεσπίσει διατάξεις που περιορίζουν το δικαίωμα ψήφου των πολιτών τους που ζουν στο εξωτερικό και για ορισμένες κατηγορίες (ανάλογα με τα χρόνια απουσίας) το στερούν εντελώς -και μάλιστα στη Δανία η σχετική διάταξη περιλαμβάνεται στο Σύνταγμα της χώρας. Στην Κύπρο, διαβάζω, ο πολίτης χάνει το δικαίωμα ψήφου αν δεν έχει ζήσει στη χώρα το εξάμηνο πριν από τις εκλογές. Μ’ άλλα λόγια, ο Κύπριος ή ο Δανός ή ο Βρετανός που ζουν π.χ. στην Ελλάδα ενδέχεται να μη μπορούν να ψηφίσουν στις εθνικές και στις περιφερειακές εκλογές της χώρας τους ακόμα κι αν πάρουν το αεροπλάνο και μεταβούν στη χώρα τους.Σε άλλες χώρες, οι απόδημοι ψηφίζουν μεν, αλλά όχι στις εκλογικές περιφέρειες όπου ψήφιζαν όταν διέμεναν στη χώρα. Στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές, ας πούμε, οι Γάλλοι κάτοικοι εξωτερικού εξέλεξαν 11 (αν θυμάμαι καλά) βουλευτές αποδήμων: ένας βουλευτής για τους Γάλλους της Ελβετίας και του Λιχτενστάιν, ένας για τους Γάλλους της Μπενελούξ, ένας για τη Βόρεια Ευρώπη, ένας για την Ιβηρική χερσόνησο, ένας για τη Βόρεια Αμερική κτλ. Άλλες χώρες, κυρίως μικρότερες, έχουν επιστολική ψήφο -ίσως να μην ενδιαφέρονται τόσο για το αυτοπρόσωπο της ψήφου, ίσως να έχουν εμπιστοσύνη στους πολίτες τους.Μια λύση που θα μπορούσε να παρακάμψει το πρόβλημα της εμπιστευτικότητας, θα ήταν να ειδοποιείται ο ψηφοφόρος με επιστολή (με την οποία θα παραλαμβάνει τα ψηφοδέλτια της εκλογικής του περιφέρειας) και να μεταβαίνει στο προξενείο για να ψηφίσει -αλλά η καταμέτρηση να γίνεται συγκεντρωτικά. Υπάρχει βέβαια και η ηλεκτρονική ψήφος (στο προξενείο πάντοτε) που όμως έχει υψηλό κόστος για τη δημιουργία των υποδομών.Πάντως, να πούμε και κάτι άλλο. Στις τελευταίες ευρωπαϊκές εκλογές γράφτηκαν στους ειδικούς εκλογικούς καταλόγους 15.000 Έλληνες εξωτερικού (μόνο στην ΕΕ βέβαια) και ψήφισαν 10.000. Το 2009 είχαν γραφτεί 36.000 και είχαν ψηφίσει 25.000. Ένας λόγος που επέδρασε στη μείωση της συμμετοχής μπορεί να ήταν και η μείωση του αριθμού των προξενείων -έτσι, ο απόδημος συχνά έπρεπε να διανύσει μεγάλες αποστάσεις για να πάει να εγγραφεί στους καταλόγους και στη συνέχεια να ψηφίσει. Υπάρχουν και μεγάλες σε έκταση χώρες, όπου το κοντινότερο ελληνικό προξενείο μπορεί να βρίσκεται σε απόσταση πολλων εκατοντάδων χιλιομέτρων από τον τόπο κατοικίας του μετανάστη.Ωστόσο, φαίνεται ότι αρκετοί απόδημοι έχουν απλώς χάσει το ενδιαφέρον τους.Το ίδιο βέβαια δεν αποκλείεται να ισχύει και για τους ψηφοφόρους εσωτερικού, καθώς ο αριθμός των ψηφισάντων από τη μια εκλογική διαδικασία στην άλλη γνωρίζει σχεδόν συνεχή μείωση (Εθνικές εκλογές 2009, ψήφισαν 7.044.000· εκλογές Μαΐου 2012, ψήφισαν 6.476.000, Ιουνίου 2012 ψήφισαν 6.216.000, εκλογές Ιανουαρίου 2015 ψήφισαν 6.381.000, δημοψήφισμα Ιουλίου 2015 ψήφισαν 6.161.000, εκλογές Σεπτεμβρίου 2015 ψήφισαν 5.566.000).Μερικοί υποστηρίζουν ότι δεν είναι σωστό να επηρεάζει τις τύχες της χώρας κάποιος που δεν ζει πια σε αυτήν εδώ και δεκαετίες (αν και συνεχίζει να φορολογείται, τουλάχιστον εφόσον έχει ακίνητη περιουσία) ή, ακόμη περισσότερο, ο γεννημένος στο εξωτερικό Έλληνας πολίτης, που μπορεί να μην ξέρει λέξη ελληνικά και να μην έχει επισκεφτεί την Ελλάδα ποτέ, αλλά να έχει ελληνικό διαβατήριο. Προσωπικά δεν συμφωνώ με αυτή την άποψη,  αλλά θα ακούσω τυχόν επιχειρήματα υπέρ αυτής. Ωστόσο, θεωρώ ότι είναι σόλοικο ένας τέτοιος υποθετικός συμπατριώτης μας να έχει δικαίωμα ψήφου και να το στερείται π.χ. ο γεννημένος στην Ελλάδα Αλβανός που έχει σπουδάσει στην Ελλάδα και έχει ιδιόκτητο σπίτι στη χώρα.Υπάρχει και μια τελευταία παράμετρος: πολλοί Έλληνες του εξωτερικού έχουν αποκτήσει (και) την υπηκοότητα της χώρας στην οποία κατοικούν και συμμετέχουν στις εθνικές της εκλογές -κάποιοι μάλιστα εκλέγονται κιόλας σε τοπικά ή εθνικά αντιπροσωπευτικά σώματα. Το βρίσκω κάπως αφύσικο να μπορούν να ψηφίζουν κάποιοι πολίτες σε δύο χώρες, ειδικά εφόσον το φαινόμενο δεν αφορά πια μια αμελητέα μειοψηφία και πιστεύω ότι πρεπει να μελετηθεί η απαγόρευση αυτής της δυνατότητας, που παραβιάζει, αν το δούμε σε πλανητική κλίμακα, την ισότητα της ψήφου.Με βάση τα παραπάνω, δεν θα υποστήριζα την καθιέρωση επιστολικής ψήφου, σε μια χώρα που έχει παράδοση νόθων εκλογών. Αντίθετα, η αυτοπρόσωπη παρουσία του ψηφοφόρου σε προξενεία (ή σε ειδικά εκλογικά τμήματα, ώστε να μειώνονται οι αποστάσεις που πρέπει να διανυθούν) παρέχει εχέγγυα για αδιάβλητη διαδικασία. from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία