Και ξαφνικά θυμηθήκαμε το Βατοπέδι

Το πολύκροτο σκάνδαλο του Βατοπεδίου τελείωσε χτες, όπως θα έλεγε κι ο Έλιοτ, όχι με κρότο ή έκρηξη αλλά μ’ έναν λυγμό ή έστω με αναστεναγμό ανακούφισης, αφού όλοι οι κατηγορούμενοι αθωώθηκαν μια και κρίθηκε ότι δεν είχαν δόλο, ότι πίστευαν ειλικρινά πως η λίμνη Βιστωνίδα και οι παραλίμνιες εκτάσεις αποτελούσαν ιδιοκτησία της Μονής.Άρα, δεν υπήρξε ποτέ σκάνδαλο έσπευσαν να δηλώσουν οι τότε υπουργοί της κυβέρνησης Κ. Καραμανλή και ο ίδιος ο τ. πρωθυπουργός -ο οποίος, να θυμίσουμε, το 2010 πάντως, είχε αναλάβει στη Βουλή την πολιτική ευθύνη «για όσα σκανδαλώδη έγιναν με επίκεντρο το Βατοπέδι».Εγώ νομικός δεν είμαι, αλλά έχω υπόψη μου ότι με απόφαση του 2015 το Εφετείο Θράκης έκρινε ότι η λίμνη Βιστωνίδα και οι παραλίμνιες εκτάσεις ανήκουν στο Δημόσιο -κάτι που υποθέτω (διορθώστε με αν κάνω λάθος) ότι καθιστά άκυρες και τις «ιερές ανταλλαγές» που έγιναν, όταν οι Βατοπεδινοί μοναχοί αντάλλαξαν τη λίμνη (που τους «ανήκε») με οικόπεδα-φιλέτα ιδιοκτησίας του Δημοσίου. (Κάποια επιχειρήματα και για τις δύο πλευρές υπάρχουν εδώ).Αν έτσι έχουν τα πράγματα, σκάνδαλο ασφαλώς υπήρξε -θα έλεγα μάλιστα ότι ακριβώς χάρη στην αποκάλυψή του μπόρεσε το Δημόσιο να επανακτήσει την ιδιοκτησία του.Όμως εμείς εδώ δεν σκανδαλολογούμε αλλά, γνωστό αυτό, λεξιλογούμε. Και η υπόθεση του Βατοπεδίου έχει και λεξιλογικό ενδιαφέρον. Διότι, όπως έγραψε χτες ένας φίλος στο Φέισμπουκ, που αγανάκτησε βλέποντας τα μισά άρθρα για την υπόθεση να γράφουν Βατοπέδι και τα αλλα μισά Βατοπαίδι: Αποφασίστε επιτέλους! Βατοπέδι ή Βατοπαίδι;Πράγματι, το δεύτερο… σκάνδαλο του Βατοπ*δίου είναι η ορθογραφία του -αν και δεν έχει πάρει διαστάσεις τέτοιες όπως η ορθογραφία μιας άλλης λέξης που μοιάζει συγγενική και που εξάπτει τα πάθη κατά τρόπο μοναδικό και ανεξήγητο· εννοώ βεβαίως τη λέξη «ορθοπ*δικός» (προτιμώ να μη διαλέξω στρατόπεδο).Στο ερώτημα «Βατοπέδι ή Βατοπαίδι» εγώ απαντώ «Βατοπέδι», σε αντίθεση με τον ηγούμενο της μονής που το θέλει «Βατοπαίδι». Αλλά αυτή είναι η μονολεκτική απάντηση, που δεν αρκεί. Για περισσότερες εξηγήσεις, ανασταίνω ένα παλιότερο άρθρο μου, γραμμένο π.ι. (προ ιστολογίου), το 2008, που λίγο αργότερα συμπεριλήφθηκε στο βιβλίο μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία».Ας δούμε λοιπόν πώς επιστρατεύεται η ορθογραφία για γερές ή ιερές μπίζνες. Ο λόγος, φυσικά, για τη μονή Βατοπεδίου, ο διευθύνων σύμβουλος της οποίας, ο ηγούμενος Εφραίμ, έχει απαιτήσει, και δυστυχώς έχει σχεδόν επιβάλει, ν’ αλλάξει η ορθογραφία της και να γράφεται Βατοπαιδίου. Επικαλείται γι’ αυτό μια παράδοση: ότι, λέει, η μονή είχε πρωτοχτιστεί από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο, την γκρέμισε δήθεν ο Ιουλιανός και στη συνέχεια την ξανάχτισε ο Θεοδόσιος, όταν ένα παιδί του ναυάγησε στην περιοχή και κρύφτηκε, λέει, στα βάτα για να γλιτώσει από τους πειρατές, άρα Βατοπαίδι από το ‘παις’.Μ’ ένα σμπάρο πολλά τρυγόνια. Πρώτον, αποκτά μεγαλείο η μονή, διότι, πώς να το κάνουμε, άλλο είναι να ανάγεις την ονομασία σου σε ένα ταπεινό «βατώδες πεδίον» κι άλλο σε κοτζάμ αυτοκράτορες· δεύτερον, φορτώνεται η ρετσινιά του ταλιμπάνου στον φιλόσοφο αυτοκράτορα Ιουλιανό (λες κι ήταν χριστιανός, να «φέρει εις έδαφος» ναούς)· τρίτο και φαρμακερό, κερδίζει πεντέξι αιώνες παλαιότητα η σημερινή μονή, διότι βέβαια ο Θεοδόσιος βασίλεψε από το 379 έως το 395, ενώ στην πραγματικότητα η Μονή Βατοπεδίου ιδρύθηκε γύρω στο 970. Έτσι, όπως γράφτηκε στο ιστολόγιο του Τιπούκειτου, η ορθογραφία μπαίνει στη δούλεψη της αναθεωρητικής ιστοριογραφίας, εξασφαλίζοντας επίπλαστην αρχαιότητα και βεβαίως την αίγλη και τα προνόμια που αυτή συνεπάγεται.Φυσικά, ο μύθος είναι ανυπόστατος· η γραφή «Βατοπαίδιο» υπήρχε από παλιότερα ως αποκλίνων τύπος, σαν να λέμε ήταν ανορθογραφία, όπως κάποιοι γράφουν «φιλοξενεία» αντί για το σωστό «φιλοξενία»· ο ετυμολογικός καθαγιασμός της είναι εφεύρημα νεότερο. Σε κανένα λεξικό και σε καμιά εγκυκλοπαίδεια δεν θα βρείτε τον αποκλίνοντα τύπο με «αι», ενώ στη βυζαντινή γραμματεία οι παλαιότερες και οι κατά πολύ περισσότερες ανευρέσεις (σε αναλογία που ξεπερνάει το 5:1) είναι με έψιλον: Βατοπέδιον (Στο Thesaurus Linguae Graecae, το οποίο στη σημερινή μορφή του έχει πάρα πολλά βυζαντινά κείμενα, βρίσκω 370 τύπους με «βατοπεδ-» και μόνο 70 τύπους με «βατοπαιδ-»). Ακόμα και οι παλιές σφραγίδες της ίδιας της μονής έχουν στη μεγάλη πλειοψηφία τους τη γραφή Βατοπέδιον.Το όνομα προφανώς ετυμολογείται από το πεδίον που είναι γεμάτο βάτους. Εξ ου και Βατοπεδινοί, οι μοναχοί της μονής, που αν ήταν από τα παιδία θα έπρεπε να ονομάζονται Βατοπαιδικοί (ο τύπος αυτός, βέβαια, δεν εμφανίζεται καθόλου στις πηγές). Δεν αντέχω να μην παραθέσω την ασεβή παρατήρηση που διάβασα σε κάποιο ιστολόγιο, ότι με τη γραφή Βατοπαίδιο κάποιοι απρόσεχτοι αναγνώστες θα μπορούσαν να υποθέσουν ότι εκεί, θου Κύριε φυλακήν τω στόματί μου, βατεύουν παιδιά.Και ποια παιδιά ναυάγησαν; Από τον πρώτο του γάμο ο Θεοδόσιος είχε τον Αρκάδιο και τον Ονώριο, που από πολύ μικρή ηλικία τούς έκανε συμβασιλείς του (και πεθαίνοντας άφησε τη μισή αυτοκρατορία στον καθένα). Ασφαλώς τα πορφυρογέννητα πριγκιπόπουλα δεν είχαν καμιά δουλειά να θαλασσοπνίγονται ολομόναχα. Από τον δεύτερο γάμο, έκανε δυο γιους, τον Γρατιανό που πέθανε μωρό και τον Ιωάννη που πέθανε στη γέννα. Αλλά έτσι κι αλλιώς, αν είχε πράγματι συμβεί τέτοιο επεισόδιο με παιδιά του αυτοκράτορα, πώς εξηγείται το ότι δεν το βρίσκουμε πουθενά στη βιβλιογραφία; Μύθος λοιπόν η υπόθεση, και προκαλεί εντύπωση η ταχύτητα και η δουλοπρέπεια με την οποία πολλά έντυπα και κυρίως ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης έσπευσαν να υιοθετήσουν την παραμυθένια ορθογραφία με –αι, το πλαστό ορθογραφικό χρυσόβουλο που χάλκευσε ο CEO Εφραίμ, χωρίς να το εξετάσουν καθόλου αν στέκει.Αυτά τα έγραφα το 2008. Σήμερα παρατηρώ ότι ο τύπος «Βατοπαίδι» έχει κάπως υποχωρήσει -ίσως, με τη δημοσιότητα που πήρε η υπόθεση, να έγινε φανερό πόσο αβάσιμη είναι η «ιερή» ετυμολογία με τα παιδιά που έπεσαν στα βάτα. from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία