Μηνολόγιον Μαρτίου και πάλι

Το Μηνολόγιο, που το δημοσιεύω εδώ στις αρχές κάθε μήνα (συνήθως, αλλά όχι πάντα, την πρώτη του μηνός), ήταν ιδέα του πατέρα μου, του αξέχαστου Δημήτρη Σαραντάκου, ο οποίος αρχικά το δημοσίευε στο περιοδικό Φιστίκι, που έβγαζε επί πολλά χρόνια στην Αίγινα. Στο εδώ ιστολόγιο, το Μηνολόγιο άρχισε να δημοσιεύεται τον Οκτώβρη του 2010 και βέβαια μέσα σε 12 μήνες έκλεισε τον κύκλο. Τότε, αποφάσισα να εξακολουθήσω να το δημοσιεύω στις αρχές κάθε μήνα, επειδή έχει γίνει το σταθερό σημείο αναφοράς που ενημερώνεται συνεχώς με δικά σας σχόλια μέσα στη διάρκεια του μήνα, σχόλια που συνήθως αφορούν επισήμανση ημερομηνιών, αν και κυρίως αγγελτήρια θανάτων.Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα.Να επισημάνω ότι δυο από τις μέρες του μήνα (23 και 29 Μαρτίου) τιμούν γεγονότα του οικογενειακού μας μικροκόσμου. (Και για να προλάβω ερωτήσεις, ο Χαράλαμπος Κανόνης ήταν γεωπόνος της Αγροτικής Τράπεζας και αδελφικός φίλος του παππού μου, που μαρτύρησε στη Χίο στις 29 Μαρτίου 1948, στα τριανταεννιά του χρόνια). Τε  1Ανακάλυψις της ραδιενεργείας υπό Ερρίκου ΜπεκερέλΠε 2Γενέσιον Αντωνίου ΒιβάλντιΠα  3† Νικολάου ΓκόγκολΣα 4Γενέσιον Αλεξάνδρου ΠαπαδιαμάντηΚυ 5Σωκράτους του φιλοσόφου θανάτωσιςΔε 6Μιχαήλ Αγγέλου. Και του Κιλελέρ.Τρ  7Αριστοτέλους του Σταγειρίτου θανήΤε  8Παγκόσμια ημέρα των γυναικώνΠε  9Αναξαγόρου του φιλοσόφουΠα 10† Γεωργίου ΖαμπέταΣα 11Ρωμαίου και ΙουλιέταςΚυ 12Άννας Φρανκ τελευτή εν τω στρατοπέδω και Σταύρου Κουγιουμτζή θανήΔε 13† Ίβο ΆντριτςΤρ 14Κοίμησις Καρόλου ΜαρξΤε 15Γενέσιον Αγγέλου Σικελιανού, του υψιπετούςΠε 16† Μοδέστου Μουσόργκσκι του μουσουργούΠα 17Του Εθνικού ΘεάτρουΣα 18† Οδυσσέως ΕλύτηΚυ 19Ταφή Ανδρέου Κάλβου  «είναι γλυκύς ο θάνατος μόνον όταν κοιμώμεθα εις την πατρίδα»Δε 20†Κοίμησις Ισαάκ ΝεύτωνοςΤρ 21Παγκόσμια ημέρα ποιήσεως αλλά και εαρινή ισημερία.Τε 22† Ιωάννη Βόλφγκανγκ ΓκαίτεΠε 23Άχθου Αρούρη, του αγνώστου ποιητούΠα 24† Αδαμαντίου ΚοραήΣα 25Της Ελληνικής ΕπαναστάσεωςΚυ 26† Λουδοβίκου φαν ΜπετόβενΔε 27Παγκόσμια ημέρα θεάτρουΤρ 28Δημώνακτος του φιλοσόφουΤε 29Μαρτύριον Χαραλάμπους Κανόνη εν ΧίωΠε 30Νικολάου Μπελογιάννη και των συν αυτώ τυφεκισθέντωνΠα 31Των εν Χίω υπό του Καραλή σφαγιασθέντων μυρίωνΟ Μάρτιος, όπως έχουμε ξαναπεί ήταν αρχικά ο πρώτος μήνας του παλιού ρωμαϊκού ημερολογίου. Ήταν αφιερωμένος στον θεό Άρη (Mars), κάτι που ταίριαζε αφού τα χρόνια εκείνα οι εκστρατείες ξεκινούσαν την άνοιξη, και μάλιστα την πρώτη του Μάρτη γιόρταζαν το Armillustrum (Αρμιλούστριο) σε τέμενος του Άρη, γιορτή καθαγιασμού των όπλων.Η ελληνική λοιπόν ονομασία του τρίτου μήνα της χρονιάς είναι δάνειο από τα λατινικά, όπως άλλωστε και όλα τα ονόματα των μηνών. Για να αναφέρουμε την άχρηστη πληροφορία της ημέρας, ο Μάρτιος είναι ένας από τους τρεις μήνες του χρόνου που η τουρκική του ονομασία είναι επίσης δάνειο από τα λατινικά, Mart (οι άλλοι δυο: Mayιs και Ağustos). Στα αγγλικά, το όνομα του μήνα, March, συμπίπτει με τη λέξη march που σημαίνει πορεία/εμβατήριο (μαρς) αλλά πρόκειται για απλή σύμπτωση -δεν υπάρχει ετυμολογική συγγένεια. Σύμφωνα δε με το γνωστό ανέκδοτο, στα λαρσινά ο Μάρτιος είναι επίσης Μαρτς, όπως στα αγγλικά.Ο Μάρτης είναι ο πρώτος μήνας της άνοιξης, αλλά κάνει και τα τελευταία κρύα. Η γνωστή παροιμία λέει: Μάρτης, γδάρτης, παλουκοκάφτης, ενώ μια άλλη συμβουλεύει «Φύλα ξύλα για το Μάρτη να μην κάψεις τα παλούκια». Βέβαια, να θυμηθούμε πως τον καιρό που φτιάχτηκαν οι παροιμίες είχαμε το παλιό ημερολόγιο, άρα πρέπει να πάμε 10-12 μέρες πιο μπροστά: ο τότε Μάρτης είναι σημερινός Απρίλης ενμέρει. Ξέρουμε άλλωστε ότι “από Μάρτη καλοκαίρι κι από Αύγουστο χειμώνα”, εξίσου όπως και “μήτε ο Μάρτης καλοκαίρι, μήτε ο Αύγουστος χειμώνας”. Σε μια συλλογή κεφαλονίτικων γνωμικών του Δημ. Λουκάτου βρίσκω και μιαν άλλη παραλλαγή: Από Μαρτιού ποκάμισο κι απ’ Αύγουστο σεγκούνι.Άστατος λοιπόν ο μαρτιάτικος καιρός. Από την ίδια συλλογή, «Μάρτης είναι νάζια κάνει, πότε κλαίει, πότε γελάει». Για να εξηγήσουν αυτή τη μετεωρολογική διπροσωπία του Μάρτη, οι παλιοί είχαν φτιάξει μια παράδοση, ότι ο Μάρτης έχει γυναίκα πανέμορφη, αλλά κουτσή. Όποτε τη βλέπει καθιστή, χαίρεται και κάνει τον λαμπρό μαρτιάτικον ήλιο. Όποτε όμως η γυναίκα σηκώνεται, ο Μάρτης θυμάται το κουσούρι της και κατσουφιάζει. Σε μιαν άλλη παραλλαγή, ο Μάρτης έχει δυο γυναίκες, τη μια πάμφτωχη και πανέμορφη, την άλλη πάμπλουτη και άσκημη. Όποτε πηγαίνει με την όμορφη, ο καιρός είναι καλός. Γενικά, και για την αστασία του καιρού οι γυναίκες φταίνε.Και ο ήλιος του Μάρτη καίει, λένε, οπότε κάθε πρωτομηνιά, σαν σήμερα, οι μανάδες φορούσαν στα παιδιά (ή μόνο στα κορίτσια) ένα βραχιολάκι από στριμμένες κλωστές, κόκκινη σίγουρα, ίσως και άσπρη ή άλλα χρώματα -το έθιμο ακόμα βαστάει νομίζω. Τα βραχιολάκια αυτά τα λέμε Μάρτηδες ή Μαρτάκια, θαρρώ. Λέει κι η παροιμία, οπούχει κόρην ακριβή, του Μάρτη ο ήλιος μην τη δει.Στα τέλη του Μάρτη, την τελευταία του Κυριακή, περνάμε και στη θερινή ώρα. Βέβαια, ήδη οι μέρες έχουν μεγαλώσει και από την ισημερία και μετά έχουν πάρει το πάνω χέρι. Τον παλιό καιρό, που η δουλειά βαστούσε ήλιο με ήλιο, οι αγρότες δούλευαν πολύ τον Μάρτη, καθώς είχε μεγαλώσει η μέρα και είχε σπάσει το κρύο, ενώ και οι περισσότερες καλλιέργειες βρίσκονταν σε κρίσιμο σημείο. «Τον Μάρτη βάλε εργάτες κι ας είν’ και ακαμάτες», λέει μια παροιμία, ενώ μια άλλη, αμπελουργική, συμβουλεύει: Τις εννιά του Μαρτιού, μήτε σκύλος κούντουρος στ’ αμπέλι -επειδή πια τα μπουμπούκια έχουν δέσει, αν μπει στο αμπέλι σκύλος (έστω και κολοβός!) θα κάνει μεγάλη ζημιά.Τον Μάρτη έρχονται τα χελιδόνια, αλλά ο Βάρναλης στους Πόνους της Παναγιάς μιλάει και για την καρδερίνα του Μαρτιού. Στην Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων υπάρχει ο μαρτιάτικος λαγός, March hare, που είναι θεότρελος κατά την παροιμία (mad as a march hare).Από τον Μάρτη έχουμε και τις Ειδές του Μαρτίου, που αναστήθηκαν στη γλώσσα μας εξαιτίας εκείνης της ταινίας που δεν έχω αξιωθεί να δω, αλλά βέβαια το “Ειδές” το θεωρούμε μαλλιαρό και δεν το λέμε και προτιμάμε το “ειδοί, τις ειδούς”, σκέτη καθαρευουσιανιά, και όπως είναι άτριφτη λέξη όλο και περισσότεροι φοράνε στις ειδούς μουστάκια και λένε για “τους ειδούς” (που βγάζει περισσότερες γκουγκλιές από τις ειδούς), ενώ με τις Ειδές είναι αδύνατο να φορεθεί μπούρκα. Είδες οι Ειδές;Ένα ακόμα ημερολογιακό ορόσημο που οπωσδήποτε πέφτει (και) τον Μάρτη είναι η Σαρακοστή, εξού και η παροιμία «Λείπει ο Μάρτης από τη Σαρακοστή;» που τη λέμε για κάποιον που επιδιώκει και καταφέρνει να παρευρίσκεται συνεχώς σε συγκεντρώσεις, εκδηλώσεις κτλ. Φέτος, ολόκληρος ο μήνας Μάρτιος πέφτει μέσα στη σαρακοστή, άλλες χρονιές βέβαια αυτό δεν συμβαίνει.Τέλος, στις 21 Μαρτίου που έχουμε την ισημερία, οι Κούρδοι, οι Πέρσες και άλλοι λαοί της Κεντρικής Ασίας γιορτάζουν το Norouz ή Newroz (και πολλές άλλες παραλλαγές, ανάλογα τη γλώσσα), την πρωτοχρονιά τους. Κατά λέξη, Norouz στα αβεστικά θα πει «νέα ημέρα».Τραγούδια για τον Μάρτη υπάρχουν πολλά -όπως και για κάθε μήνα. Διάλεξα να κλείσω με ένα που μιλάει για ολόκληρη την άνοιξη, με αφετηρία βέβαια τον Μάρτη: Κάθε Μάρτη, κάθε Απρίλη, κάθε Μάη του Γιάννη Γλέζου σε στίχους Διονύση Τζεφρώνη, με τον Γιάννη Πουλόπουλο βεβαίως.Να σημειώσω ότι επειδή βρίσκομαι εκτός έδρας (στη Θεσσαλονίκη) ίσως δεν μπορέσω να παρακολουθήσω τα σχόλια του άρθρου τόσο όσο συνήθως. from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία