Πώς το λέτε το αυτοκίνητο;

Προσοχή, δεν σας ρωτάω πώς λέτε το δικό σας αυτοκίνητο -αν και είναι κι αυτό ένα θέμα που έχει το δικό του ενδιαφέρον: ο παππούς μου, λογουχάρη, το πρώτο αυτοκίνητο που αγόρασε, ένα μετασκευασμένο βρετανικό στρατιωτικό τζιπ, το είχε βαφτίσει Γρηγόρη, κι επειδή ήταν μερακλής άνθρωπος του είχε γράψει και τραγούδια (παράδειγμα)Όμως το δικό μου ερώτημα είναι άλλο: πώς λέτε το αυτοκίνητο γενικώς; Δηλαδή, αναρωτιέμαι, το λέτε (και) κάπως αλλιώς εκτός από «αυτοκίνητο»;Σκεφτόμουν τις προάλλες, ακούγοντας έναν διάλογο στα γαλλικά, ότι οι Γάλλοι έχουν το automobile, που είναι ας πούμε η επίσημη ονομασία, αλλά τη χρησιμοποιούν σε επίσημο κυρίως λόγο -σε τρέχουσες χρήσεις θα πουν voiture, ενώ στην καθομιλουμένη/αργκό το λένε bagnole.Το automobile αντιστοιχεί ακριβώς στο αυτοκίνητο. Επίθετο «αυτοκίνητος» είχαν κι οι αρχαίοι -αλλά αυτοκίνητα δεν είχαν βέβαια. Ο Γαληνός, ας πούμε, χαρακτηρίζει «αυτοκίνητα» τα (αυτόματα) δημιουργήματα του Ηφαίστου, ενώ σε βυζαντινό νομικό κείμενο βρίσκω τα περιουσιακά στοιχεία να διακρίνονται σε «κινητά, ακίνητα και αυτοκίνητα» -υποθέτω πως έτσι χαρακτηρίζει ο νομοθέτης τα ζώα που είχε κάποιος στην ιδιοκτησία του.Στα νεότερα χρόνια, οι Γάλλοι έφτιαξαν τον όρο voiture automobile για να περιγράψουν αυτή την καινούργια εφεύρεση που έμελλε να φέρει τα πάνω κάτω στη ζωή μας: αυτοκίνητο αμάξι, κατά λέξη, αφού voiture ήταν το αμάξι με άλογα, η άμαξα. Από τους Γάλλους το είπαμε κι εμείς αυτοκίνητο(ν), ενώ στις αρχές του 20ού αιώνα, τοτε που το αυτοκίνητο ήταν καινοτομία, λέγανε και οτομομπίλ, χρησιμοποιώντας ατελώνιστον τον γαλλικό όρο.Κι οι Άγγλοι το automobile το είπαν στην τρέχουσα γλώσσα car, μια λέξη που τα παλιά χρόνια σήμαινε το τροχοφόρο όχημα, το κάρο ειδικότερα, και ύστερα χρησιμοποιήθηκε στη σιδηροδρομική ορολογία, αλλά από τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα, όταν δεν χρησιμοποιείται σκέτο, χωρίς άλλο προσδιοριστικό, εννοεί το αυτοκίνητο.Αμάξι το είπαμε κι εμείς, μια λέξη που χρησιμοποιόταν πολύ πιο συχνά παλιότερα. «Πάμε βόλτα απόψε με τ’αμάξι» λέει ο Τσιτσάνης σε τραγούδι του 1967:ενώ ακόμα πιο λίγο ακούγεται ο άλλος όρος που είχαμε στην καθομιλουμένη για το αυτοκίνητο: η κούρσα, όπως σε ένα παλιότερο τραγούδι, πάλι του Τσιτσάνη, το Απόψε κάνεις μπαμ, όπου «την κούρσα σου’χω αγκαζέ μ’ όλα τα μεγαλεία».Και μπορεί συγκεκριμένη κούρσα να ήταν αγκαζέ, άρα μάλλον αγοραία, αλλά ο όρος χρησιμοποιήθηκε εξίσου και για ιδιωτικά αυτοκίνητα (και σε τραγούδια, όπως στη Βαλεντίνα που έχει κούρσα και σοφάρει).Έστω και λιγότερο, το αμάξι ακούγεται και σήμερα, όπως είπαμε, δεν έχει υποκατασταθεί από κάποια άλλη σημασία, διότι αμάξια με την αρχική έννοια (δηλαδή ιππήλατα) δεν υπάρχουν πια εκτός από τα τουριστικά μόνιππα σε μερικά μέρη (στη Θεσσαλονίκη τα λένε παϊτόνια). Από την άλλη, η κούρσα έχει πάρει πολλές ακόμα σημασίες, όπως τον αγώνα δρόμου στον στίβο, τις ιπποδρομίες, τη μισθωμένη διαδρομή στα ταξί (πήρα μια κούρσα), γενικά τον ανταγωνισμό (η κούρσα των εξοπλισμών), οπότε σπάνια χρησιμοποιείται στις μέρες για αυτοκίνητα ιδιωτικής χρήσης -κι όταν χρησιμοποιείται, δεν δηλώνει οποιοδήποτε αυτοκίνητο αλλά μάλλον μεγάλο και ακριβό.Άλλον γενικό όρο για το αυτοκίνητο δεν έχουμε, θαρρώ. Λέμε βέβαια στα λαϊκά, «ρόδα», αλλά δεν είναι για όλες τις χρήσεις. Λέμε «γιωταχί» αλλά εννοούμε μόνο τα ιδιωτικά αυτοκίνητα και συνήθως θα το χρησιμοποιήσουμε μόνο σε αντιδιαστολή με άλλου είδους αυτοκίνητο (π.χ. το γιωταχί παραβίασε το στοπ και έπεσε πάνω στο ταξί). Λέμε τουτού, αλλά αυτό είναι στη γλώσσα των νηπίων και σπάνια θα το χρησιμοποιήσουμε -και μόνο σε ειδικές περιπτώσεις. Λέμε σαράβαλο, κατσαριδάκι, σακαράκα, μαντρακάς ή κουβάς, αλλά αυτά είναι ειδικές κατηγορίες αυτοκινήτων, όπως και στο άλλο άκρο η λιμουζίνα, η κουρσάρα, η τζιπούρα, το καμπριολέ ή το τετρακίνητο.Οπότε, εκτός αν μου διαφεύγει κάτι, δεν έχουμε άλλον ευρείας χρήσης γενικό όρο για το αυτοκίνητο -και παρατηρούμε ότι ο πολυσύλλαβος και επίσημος όρος, ενώ αρχικά δεν κυριαρχούσε στον προφορικό λόγο, με την πάροδο των χρόνων και με την ολοένα και μεγαλύτερη διάδοση των αυτοκινήτων έχει αποκτήσει σχεδόν μονοπώλιο στη χρήση -εκτός βέβαια αν έχω λαθεμένη εντύπωση. Δεν έχουμε δηλαδή ευρύτατα χρησιμοποιούμενο ανεπίσημο όρο όπως το γαλλικό voiture ή το bagnole -για να μην έχουμε, δεν θα έχουμε νιώσει την ανάγκη.Για τα λεξιλογικά του αυτοκινήτου και την ορολογία του αυτοκινήτου μπορούν να γραφτούν βιβλία, αλλά εγώ το άρθρο αυτό δεν έχω σκοπό να επεκταθώ -ίσως σε μελλοντικά άρθρα. Στην πατρίδα μας, το πρώτο αυτοκινητιστικό δυστύχημα έγινε το 1907 -περισσότερες λεπτομέρειες σε παλιότερό μας άρθρο, όπου θα δείτε και την άποψή μου για το αν είναι «σωστότερος» ο τύπος «αυτοκινητικό» (θεωρώ εξίσου δεκτούς και τους δύο). Όσο για την πρώτη εμφάνιση του αυτοκινήτου στην ποίησή μας, η τιμή ανήκει στον Λορέντζο Μαβίλη και στο σονέτο του «Στο Φάληρο»:Είχε όλα της τα μάγια η νύχτα· μόνηεσύ έλειπες. Αργά κινάω να φύγω,μα ξάφνου στη μπασιά του μπαρ ξανοίγωαυτοκίνητο να γοργοζυγώνει.Μ΄ ελπίδα σταματάω. Να το, πλακώνει·παραμερίζουν οι άλλοι· άσειστος μπήγωτη ματιά μου στα μάτια σου· άλλο λίγοακόμα, και ο σοφέρ σου με σκοτώνει.Αρχοντοπούλα μ΄ άφταστα πρωτάτα,με των Εφτά νησιών τες χίλιες χάρεςτετράξανθη ομορφιά γαλανομάτα.Του θανάτου δε μ΄ έπιασαν τρομάρες –γλυκύτατες μ΄ ελυώσανε λαχτάρεςνα συντριφτώ κάτω από Εσέ στη στράτα.-Πρέπει να είναι επίσης η πρώτη φορά που χρησιμοποιήθηκε σε ελληνικό ποίημα η λέξη «μπαρ» όπως άλλωστε και η «σοφέρ», που αφού γνώρισε μεγάλες πιένες έχει κι αυτή δει τη χρήση της να συρρικνώνεται θεαματικά τα τελευταία χρόνια.Στο μέλλον η χρήση του όρου «σοφέρ» πρόκειται να συρρικνωθεί ακόμα περισσότερο για τον απλό λόγο ότι σε καμιά τριανταριά χρόνια από σήμερα δεν αποκλείεται τα αυτοκίνητα να μην έχουν οδηγό. Τα πρώτα μοντέλα αυτοκινήτων χωρίς οδηγό ήδη σχεδιάζονται, και βέβαια αν αυτό γενικευτεί θα είναι μια επανάσταση πρώτου μεγέθους με συνεπειες που δεν μπορώ να τις σταθμίσω. (Δυστυχήματα πάντως θα γίνονται και τότε, αλλ’ άλλου είδους  από τα τωρινά).Επειδή στη γλώσσα μας έχουμε ήδη πει αυτοκίνητα τα αυτοκίνητα, τα αυτοκίνητα χωρίς οδηγό δύσκολα θα τα πούμε «αυτοκινούμενα». Παιζει και ο όρος «αυτόνομα». Όταν και αν γενικευτεί η χρήση αυτόνομων ιδιωτικών αυτοκινήτων (εννοώ: χωρίς οδηγό) ασφαλώς θα επικρατήσει κάποιος όρος -και δεν αποκλείεται τότε να αλλάξει και ο όρος «αυτοκίνητο» εκ των υστέρων, όπως έγινε με τον όρο «τηλέφωνο». (Κάποτε είχαμε στο σπίτι μας «τηλέφωνο». Μετά που εμφανίστηκαν τα κινητά τηλέφωνα, το τηλέφωνο του σπιτιού μας αναβαπτίστηκε σε «σταθερό τηλέφωνο» -η Άννα Συμεωνίδη έχει μελετήσει αυτό το φαινόμενο και νομίζω πως δικός της είναι ο όρος «αναβαπτισμός»).Άραγε πότε θα γραφτεί το πρώτο ελληνικό ποίημα για ένα αυτόνομο αυτοκίνητο; Γούστο θα έχει να γραφτεί από ρομπότ!  from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία