Τι σχέση έχει ο φάντης με τη στρατώνα;

Δεν είναι έτσι η παροιμιώδης φράση, θα μου πείτε: για ρετσινόλαδο λέει, όχι για στρατώνα. Ρωτάμε «τι σχέση έχει ο φάντης με το ρετσινόλαδο;» για να δηλώσουμε ότι δυο πράγματα είναι εντελώς άσχετα μεταξύ τους. Η ερώτηση είναι ρητορική: ξέρουμε πως ο φάντης δεν έχει καμιά σχέση με το ρετσινόλαδο και το ξέρει και ο συνομιλητής μας. Κατά μία (μάλλον ευφάνταστη, νατσουλική) εκδοχή, η φράση γεννήθηκε όταν ένας φαρμακοποιός επέμενε να πατσίσει τα χρέη του από τα χαρτιά δίνοντας τζάμπα φάρμακα στους κερδισμένους.Με το ρετσινόλαδο δεν έχει σχέση ο φάντης, με τη στρατώνα όμως έχει, και αυτή τη σχέση θα τη δούμε στο σημερινό άρθρο που είναι παραγγελιά, ας πούμε, του φίλου μας του Κόρτο. Δεν εννοούμε εδώ σχέση πραγματολογική, που τέτοια δεν χρειάζεται να την αποδείξουμε, αλλά ετυμολογική σχέση: εδώ, ως γνωστόν λεξιλογούμε.Ο φάντης, ή φάντες, είναι τραπουλόχαρτο, το λεγόμενο και βαλές. Προσωπικά, όσο παίζω χαρτιά, δεν θυμάμαι να έχω ακούσει να τον λένε έτσι, αλλά λίγο έχω παίξει σε επαρχιακά καφενεία. Πάντως στις παρέες μου τον λέγαμε βαλέ, που είναι γαλλικό δάνειο (valet, o υπηρέτης). Ίσως να σφάλλω, αλλά νομίζω ότι η λέξη «φάντης» είναι κάπως παρωχημένη σήμερα στην κυριολεξία της. Κι όμως, χάρη στον εξαίσιο συντηρητισμό της γλώσσας, παραμένει φρασεολογικώς ακμαία, με δύο πολύ βασικές παροιμιακές εκφράσεις, αυτήν που είπαμε με το ρετσινόλαδο και την «εμφανίστηκε σαν φάντης μπαστούνι» που τη λέμε για κάποιον ανεπιθύμητο, και που μάλλον προέρχεται από τη χαρτομαντεία, όπου ο βαλές μπαστούνι είναι σύμβολο κακοτυχίας. Ο βαλές, αντιθέτως, δεν έχει δώσει καμιά παροιμιακή φράση, αν εξαιρέσουμε τη νεότερη των αθλητικογράφων ή των φιλάθλων «δεν κόβει ούτε με βαλέ», που λέγεται για παίχτη, συνήθως αμυντικό, που υστερεί στα αμυντικά καθήκοντα -και το λέμε, βέβαια, επειδή στην ξερή ο βαλές μαζεύει (κόβει) όλα τα φύλλα.Αυτή την προαγωγή την παίρνει ο βαλές (ή ο φάντης) στην ξερή, ενώ σε άλλα παιχνίδια (μπουρλότο) είναι πάλι πρώτος αλλά μόνο στα εκάστοτε ατού (κόζια), αλλά στη γενική περίπτωση των τραπουλόχαρτων ο βαλές είναι τέταρτος, πίσω από τον Άσο, τον Ρήγα και τη Ντάμα. Στις παλιές ελληνικές τράπουλες, που ζήτημα είναι αν θα βρείτε καμιά στην ενεργό δράση -εγώ είχα πετύχει, τόσο στα παιδικά μου χρόνια όσο και φοιτητής, σε μια από τις λίγες φορές που έπαιξα σε επαρχιακό καφενείο- ο βαλές συνοδεύεται από το γράμμα Θ, που δεν θυμάμαι αν αντιστοιχεί στο «Θαλαμηπόλος» ή στο «Θεράπων». Θα φάμε πολλή ώρα για να δούμε τις ονομασίες σε διάφορες γλώσσες, πάντως παντού ο βαλές/φάντης έχει ονόματα που αναφέρονται σε κάποιον νέο στην ηλικία και ταξικά υποδεέστερο: υπηρέτη ή παραγιό.Ο δικός μας φάντης είναι δάνειο από τα ιταλικά, όπου το αντίστοιχο τραπουλόχαρτο λέγεται fante. Στα ελληνικά το είπαμε «φάντες» (τύπος αρκετά συχνός τον 19ο αιώνα) και «φάντης», που δεν είναι ανάγκη να προέρχεται από τον ιταλικό πληθυντικό (fanti), όπως λέει το Ετυμολογικό του Μπαμπινιώτη, δεν είναι μαρίδες οι βαλέδες να πηγαίνουν σε σμάρια, μπορεί απλώς να έγινε προσαρμογή στο ομαλότερο τέρμα.Η ιταλική λέξη fante με τη σειρά της, εκτός από το τραπουλόχαρτο σήμαινε τον πεζικάριο, τον στρατιώτη του πεζικού, που ήταν φυσικά η πρώτη σημασία της. Το πεζικό στα ιταλικά λέγεται fanteria, και η λέξη αυτή πέρασε στα ελληνικά ως «φανταρία», απ’ όπου, υποχωρητικά, παρήχθη ο φαντάρος. Δεν αποκλείεται (τουλάχιστον αυτό λέει ο Πετρούνιας στο ΛΚΝ) στα μεσαιωνικά ελληνικά να πέρασε επίσης η λέξη «φάντης» με τη σημασία «πεζός στρατιώτης» και να μετεξελίχθηκε σε «φαντάρος» υπό την επίδρ. της «φανταρίας». Αυτό ενισχύεται από το γεγονός ότι στην Κύπρο τουλάχιστον υπάρχει το επώνυμο Φάντης -Άκης Φάντης ονομαζόταν και ένα ιστορικό στέλεχος του ΑΚΕΛ ενώ ένας τωρινός πολιτικός με το ίδιο επώνυμο μεταπήδησε από το ΑΚΕΛ στο ΔΗΚΟ- και είναι πιθανότερο να βγήκε από τον στρατιώτη παρά από το τραπουλόχαρτο.Πάντως, σε κάθε περίπτωση ο φάντης της τράπουλας και ο φαντάρος είναι ξαδερφάκια ετυμολογικά. Κι έτσι απαντήθηκε το ερώτημα του τίτλου, τι σχέση έχει ο φάντης με τη στρατώνα.Τελειώσαμε λοιπόν; Όχι, κάθε άλλο, μόλις αρχίζουμε. Η ιταλική λέξη έχει μπόλικη και ενδιαφέρουσα ιστορία πίσω της, να την πούμε κι αυτή, να μην κάνουμε μισές δουλειές.Η ιταλική λέξη fante, πριν χρησιμοποιηθεί για τα τραπουλόχαρτα (1475) σήμαινε «νήπιο», ύστερα «παιδί, υπηρέτης» και «νέος άντρας», και μετά «πεζός στρατιώτης» (1310, σύμφωνα με το ετυμολογικό λεξικό Zanichelli). Όλες αυτές οι χρήσεις είναι παλαιότερες από την πρώτη καταγραμμένη χρήση του χαρτοπαικτικού όρου. Η λέξη έφτασε να σημαίνει τον πεζό στρατιώτη, μάλλον επειδή τον καιρό εκείνο οι ευγενείς πολεμούσαν έφιπποι ενώ το πεζικό αποτελέστηκε από παρακατιανούς, παιδιά του λαού -κάποιοι ήταν όντως και υπηρέτες τους.Η λέξη fante ετυμολογείται από το λατινικό infans, infantis, που θα πει «παιδί, νήπιο». Η λατινική λέξη, αν την αναλύσουμε ετυμολογικά, παραπέμπει σε αυτόν που δεν μπορεί να μιλήσει (in στερητικό + fans, μετοχή ενεστώτα του fari, μιλάω). Από εκεί και το γαλλικό enfant (παιδί) όπως και το αγγλ. infant (βρέφος). Από τον fante προέκυψε η fanteria, το πεζικό, που τη βρίσκουμε επίσης στο αγγλ. infantry.Υπάρχουν και άλλες εκδοχές για την προέλευση του όρου, μια από τις οποίες είχα αναφέρει σε παλιότερο άρθρο, που θέλουν ισπανική αρχή, αλλά φοβούμαι πως δεν συμβιβάζονται με τις χρονολογίες των ανευρέσεων στα κείμενα. Συγκεκριμένα, στην Ισπανία και στην Πορτογαλία οι πρίγκιπες λέγονταν infante (που έχει αποδοθεί ινφάντης στα ελληνικά, και ινφάντα για την πριγκίπισσα). Κι επειδή στην Ισπανία, όπου από νωρίς σχηματίστηκαν συντεταγμένες δυνάμεις πεζικού, συνηθιζόταν οι βασιλόπαιδες να αναλαμβάνουν επικεφαλής των δυνάμεων αυτών, το σώμα αυτό ονομάστηκε infanteria, και από εκεί διαδόθηκε στην Ιταλία. Εναλλακτική εκδοχή, που την έχω αναφέρει στο παλιότερο άρθρο, αλλά ακόμα λιγότερο πιθανή, είναι ότι οι πρίγκιπες στην Ισπανία είχαν μια σωματοφυλακή για να μην πέσουν θύματα των παλατιανών μηχανορραφιών, οπότε η σωματοφυλακή αυτή ονομάστηκε infanteria. Με βάση όμως ότι η ιταλική fanteria καταγράφεται από το 1360 ενώ η σημασία fante = πεζικάριος από το 1310, θα προτιμήσουμε την ιταλική ετυμολογία.Κι έτσι κλείσαμε τον κύκλο, από τα νήπια στους νέους κι από κει στους υπηρέτες, στους φαντάρους και στον φάντη της τράπουλας. Μόνο με το ρετσινόλαδο δεν έχει σχέση αυτός ο φάντης! from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία