Ο έπαινος των γυναικών (Ακατάλληλον δι’ ανηλίκους)

Θα παρουσιάσω σήμερα ένα εκτενές απόσπασμα από τον «Έπαινο των γυναικών», όπως λέγεται ένα από τα πρώιμα κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, ένα απόσπασμα που το χαρακτήρισα «ακατάλληλον δι’ ανηλίκους» επειδή έχει ως θέμα του τις εξωσυζυγικές περιπέτειες των γυναικών, που τις περιγράφει χωρίς περιφράσεις και περιστροφές.Από μια άποψη, το σημερινό άρθρο συναρτάται με το πρόσφατο άρθρο μας για τα συζυγικά κέρατα, ενώ έμμεσα σχετίζεται και με το άρθρο που είχαμε δημοσιεύσει την προπερασμένη Κυριακή για την ανάγκη ή όχι μεταγλώττισης ή μετάφρασης του Παπαδιαμάντη.Αλλ’ ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. «Ο έπαινος των γυναικών» είναι ένα ανώνυμο δημώδες στιχούργημα που υπολογίζεται ότι γράφτηκε στα τέλη του 15ου αιώνα (την περίοδο 1485-1500) στην Κρήτη, αλλά μας παραδίδεται από ένα και μοναδικό χειρόγραφο που βρέθηκε στην Κέρκυρα και πάντως περιέχει σχετικά λίγους κρητικούς ιδιωματισμούς. Αποτελείται από 735 οχτασύλλαβους στίχους, γενικά ομοιοκατάληκτους.Ο ανώνυμος ποιητής στο προοίμιο δηλώνει ότι σκοπός του είναι να εξετάσει «τα κακά τα’χουν [που έχουν] εις τα φυσικά τους» οι γυναίκες, και για να τις εξετάσει τις χωρίζει σε τρεις κατηγορίες: ανύπαντρες κοπέλες, παντρεμένες γυναίκες, και χήρες. Ωστόσο η μερίδα του λέοντος, περίπου 450 στίχοι από τους συνολικούς 735, αφιερώνεται στις παντρεμένες γυναίκες. Ο ανώνυμος ποιητής ξεκινάει από το ελάττωμα της φιλαρέσκειας και προχωράει σε άλλα «τυπικά γυναικεία» ελαττώματα και χαρακτηριστικά, όπως η συζυγική απιστία, η φιληδονία ή η κακία και η πονηριά. Βλέπουμε δηλαδή ότι ο τίτλος είναι ειρωνικός: πουθενά δεν επαινεί τις γυναίκες ο ανώνυμος ποιητής, μόνο τις κακολογεί.«Αντιγυναικεία» έργα του τύπου αυτού υπάρχουν αρκετά στη δυτικοευρωπαϊκή λογοτεχνία, αλλά δεν έχει βρεθεί κάποιο που να αποτέλεσε το πρότυπο του «Επαίνου». Πάντως, όσο υπερβολικό κι αν είναι το κατηγορητήριο κατά των γυναικών, δείχνει ότι το έργο είναι γραμμένο σε μια εποχή όπου η γυναίκα είχε αρχίσει να αμφισβητεί την πατρική και συζυγική εξουσία -και ταυτόχρονα κινείται ολοφάνερα σε αστικό περιβάλλον, μάλλον στον Χάνδακα, στο σημερινή Ηράκλειο πρέπει να γράφτηκε.Όπως θα δείτε, το στιχούργημα δεν διεκδικεί δάφνες για την τέχνη του, ούτε και για την τεχνική του. Είναι αξιόλογο επειδή υπάρχει, θα λέγαμε. Πάντως δίνει ενδιαφέροντα στοιχεία, όσο κι αν πρέπει να τα φιλτράρουμε, παίρνοντας υπόψη την υπερβολή και την προκατάληψη του ποιητή.Η γλώσσα του ποιήματος είναι η δημώδης γλώσσα των αρχών των Νεότερων χρόνων -μια γλώσσα μικτή, όπου στον καμβά της πρώιμης νεοελληνικής υπάρχουν λόγια στοιχεία καθώς και κάποιοι αρχαϊσμοί. Ιδιωματικοί τύποι όπως είπαμε υπάρχουν, αλλά είναι μάλλον λιγοστοί.Ο Έπαινος των γυναικών κυκλοφόρησε πριν από μερικά χρόνια σε υποδειγματική έκδοση από το πρωτοπόρο Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών της Θεσσαλονίκης, σε πλουσιότατη επιμέλεια της Σωτηρίας Σταυρακοπούλου. Η έκδοση είναι ενταγμένη στη σειρά «Παλιότερα κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας», πέμπτος τόμος της σειράς. Εγώ ομολογώ ότι το έργο το πληροφορήθηκα από κάποια αποσπάσματα που δημοσίευσε πριν από κανένα χρόνο ο φίλος Τάσος Καπλάνης στην Αυγή, όταν για ένα μήνα είχε αναλάβει την εκ περιτροπής θέση του ανθολόγου. Ο Τάσος έχει κάνει και κάποια εργασία για τον Έπαινο, αλλά δεν την έχω δει.Φυσικά υπάρχει εκτενής πρόλογος, πλούσια εικονογράφηση, επίμετρο με παράλληλα κείμενα, ενώ ανάμεσα στις ενότητες του ποιήματος η επιμελήτρια παρεμβάλλει μικρά, πολύ ενδιαφέροντα δοκίμια που φωτίζουν διάφορα θέματα που θίγονται στο ποίημα. Ξαναλέω, πρόκειται για έκδοση υποδειγματική, όπως όλες σχεδόν του ΙΝΣ -αν ήταν να επισημάνω μια έλλειψη, θα ανέφερα ότι δεν υπάρχει γλωσσάρι και ότι το γλωσσικό-λεξιλογικό τμήμα αναπτύσσεται πολύ λιγότερο από το πραγματολογικό. Η ετυμολογία απουσιάζει εντελώς.Αλλά δεν υπάρχει μεγάλη ανάγκη για γλωσσάρι, για τον απλό λόγο ότι η επιμελήτρια έκανε μια ασυνήθιστη επιλογή: αντικριστά στο κείμενο παραθέτει μετάφρασή του στη σημερινή νεοελληνική -γι’ αυτό είπα ότι το σημερινό άρθρο συνδέεται με εκείνο για τη μεταγλώττιση του Παπαδιαμάντη. Αναδημοσιεύω κι εγώ τη μετάφραση πλάι στο πρωτότυπο (με τη βοήθεια του Στάζιμπου για τα τεχνικά) κι εσείς θα κρίνετε αν είναι περιττή, απαραίτητη ή απλώς χρήσιμη.Σκόρπιους στίχους του Επαίνου μπορείτε να βρείτε στο Διαδίκτυο, κυρίως εδώ. Προτίμησα να μην κορφολογήσω στίχους και αποσπάσματα, αλλά να παραθέσω ένα ενιαίο εκτενές απόσπασμα, τους στίχους 208 έως 325, δηλαδή σχεδόν το ένα έκτο του συνόλου. Έτσι θα πάρετε μια αντικειμενική εικόνα -βέβαια, το ενιαίο απόσπασμα είναι πιο βαρετό από τα κορφολογήματα. Να σημειωθεί ότι δεν έκανα μετατροπή σε μονοτονικό, για τον απλό λόγο ότι το βιβλίο είναι ήδη τυπωμένο μονοτονικά, όπως άλλωστε πρέπει να τυπώνονται τα πρώιμα νεοελληνικά κείμενα. Το φως σε ό,τι αφορά τη φιλολογία στην Ελλάδα έρχεται από τον Βορρά, εδώ και 90 χρόνια. Στο τέλος λέω μερικά λεξιλογικά.Και άλλες όταν παντρευτούν,θέλουν δια να ποπευτούνδοκιμάζουν και άλλους θέλουν,να σκολάσουν πλέο δε θέλουν.Φαίνεται της σαν το μέλικαι γοργά πάει εις το μπουρδελι,νέον, γέρον, δεν την μέλει,βάνει και μικρόν κοπέλικαι τον άνδρα της ου θέλει,επειδή τον έχει ως τρέλη.Και όσες έναι οπού το κάμαντούτο το κακόν το πράμαν,δύσκολα δια να το αφήσουν,ειμή μόνο ν’ αστοχήσουνή να πάρουσιν ζουλιάρηνή κακόν μαλωματάρηνή κανένα παλληκάριννα ’χει φρόνεσην και χάρηνκαι καλά να την φυλάσσειότι να μη τον γελάσει.Αμή, όσα θέλει ας την φυλάει,δεν μπορεί να το απαλλάγεικαι τον κόπον μόνον χάνει,αμή αυτήν δεν τηνε πιάνει,ειμή μόνο αν εστεκέτοπάντα να μη κοιμιζέτοκαι να την αγκαλιαζέτο,μετά κείνην να σφαλιέτο,εις σετούκι να έμπει απέσω.Και να πει ότι: «Θε να πέσω»,ή ότι: «Κόπτει με να χέσω,και να ράψω και να κλώσω»,να την πει: «Κάμε το αυτούένα και άλλον, και ας κτυπούν.»Και αν ειπεί: «Να κατουρήσω,δεν πορώ δια να τουρήσω»,να την λέει ώς και αυτό:«Εδαυτού σε το κρατώ,πάντα σου δια να το κάμνειςκαι από την μοιχείαν να λείπεις.»Και αν ειπεί: «Και αν πεινάσωκαι καμπόσο να διψάσω,πού να το εύρω να χορτάσωεδώ μέσα οπό πλαντάσσω;»,να την πει: «Εγώ, μά τ’ άγια,και μά τα μυστήρια τα άγια,δύνομαι να σε χορταίνωκαι σφικτά να σε βασταίνω.»Κι αν αυτή το στεργηθείεκεί μέσα να σταθεί,πρέπει να μη κοιμηθείκαι ποσώς μη πλανεύει,ώστα ζει να την θωρεί,νύκτα ημέρα ως ημπορεί,και έτοιμος με το σπαθίνα την κρατεί, μη γαμηθεί·τότες έναι δυνατόνα μηδέν κερατωθεί.Αμή αλλέως δεν έχει φύσηάνθρωπος να την κρατήσειτην γυνήν την πομπεμένηνκαι την μουτζοπαντρεμένηνκαι την άλλην την καμένηνοπού ευρέθη εγκαστρωμένη.Αμή αν θέλεις να κοιμάσαι,πάντοτες αυτή πλανά σε.Μερικές εις το κρεβάτιέχουν καύχους, και κτυπά τη,και τον άνδρα ωσάν προβάτοέχει τον και ωσάν κτημάτο.Άτυχος, ουδέ γρικά τη‘τι μαγεύει τον με κάτι,και πίσω άλλος πελεκά τη.Λέει το ότι δοικά τη,αμή εκείνη λέει πάντα:«Βάρει! Μόνον αν επλάντα!Ο κρουσμένος σαν κοιμάται,ως το ξύλον δεν γρικάται.»Δεν σας λέγω όταν λείπειο άνδρας εις την μαύρην λύπητότε έχει τον καιρόννα χορεύει τον χορόν·βλέπει τον ωσάν ξερόν,λέγει: «Θε να ’βρω να χαρώμε άλλον, νέον τρυφερόν,να με ποίσει ωσάν πτερό‘λαφρικήν και γλυκασμένηντην καρδιά μου την καμένην.»Την αλήθεια, τέτοιον πράγμαδεν εφάνηκεν εις γράμμα,οπού κάμνουν οι γυναίκες,να ’ναι ξενοπηδημένες.‘Δέτε μόνο αν έχει γνώσηη γυναίκα να μετρήσειένα, δύο και τα τρία(ναι, μα την Οδηγητρία!),ήγουν την ζωήν που ζούμενκαι το πλέον, οπού γρικούμεν,και το τρίτον, την τιμήν τους,πόναι πλέο από την ζωήν τους.Αμή εκείνες ’δέ θυμούνται,ουδέ τάσσου, ουδέ φοβούνταινα μηδέν τας εγρικήσουνκαι τας κάρας τους τσακίσουν,ήγου οι βαριομοιριασμένοι,οι άνδρες των οι μαγεμένοι.Μόνον λέγουν ας χορτάσουν,κίνδυνον ποσώς δεν τάσσουν,δεν φοβούνται να τας πιάσουν,ουδέ καν να τας γρικήσουν,και εντροπήν ουδέν ψηφούννα ποπεύονται κρυφά.Και όταν έλθει να την φτάσει,θέλει διά να την πιάσει,έναι νόμος δια να χάσειτο προικιόν της, αν πλαντάζει·τότες απομένει γδούριακαι πηδούν τη τα γαδούρια.Και άλλες, όταν παντρευτούν,το πάνε φιρί φιρί να ντροπιαστούν·δοκιμάζουν και άλλους ποθούν,δεν θέλουν πια να σταματήσουν.Της φαίνεται σαν το μέλικαι γρήγορα καταλήγει στο μπουρδέλο,νέο, γέρο, δεν τη νοιάζει,παίρνει και μικρό αγόρι·και ο άντρας της δεν της αρέσει,επειδή τον θεωρεί τρελό.Και όσες το έκαναντούτο το κακό το πράμα,δύσκολο να το αφήσουν,παρά μόνο αν κάνουν λάθοςκαι πάρουν άντρα ζηλιάρηή κακό καβγατζήή κανένα νεαρόπου να έχει σύνεση και δύναμηκαι να τη φυλάεικαλά για να μην τον απατήσει.Αλλά, όσο θέλει ας τη φυλάει,δεν μπορεί να ξεφύγει απ’ αυτόκαι μόνο χάνει τον κόπο του,αυτή δεν τη συγκρατεί,παρά μόνο αν στεκότανπάντα ξύπνιοςκαι την αγκάλιαζεκαι κλεινόταν μαζί τηςκι έμπαινε μέσα σε σεντούκι.Και αν του έλεγε «Θα ξαπλώσω»,ή «Μου έρχεται να χέσω,και να ράψω και να κλώσω»,να της απαντούσε: «Κάνε το εδώκαι το ένα και το άλλο, κι ας χτυπούν απέξω.»Και αν έλεγε «Να κατουρήσω,δεν μπορώ να αντέξω»,να της έλεγε ακόμη κι αυτό:«Ορίστε, εδώ σου το κρατώ,πάντα να το κάνειςκαι να αποφεύγεις τη μοιχεία.»Και αν έλεγε: «Κι άμα πεινάσωκαι διψάσω πολύ,πού θα βρω να χορτάσωεδώ μέσα που πλαντάζω;»,να της απαντούσε: «Εγώ, μά τα ιερά,και μά τ’ άγια μυστήρια,μπορώ να σε χορταίνωκαι να σε βαστάω σφιχτά.»Και αν εκείνη το δεχτείνα μείνει εκεί μέσα,πρέπει αυτός να μην κοιμάταικαι καθόλου να μην ξεγελιέται,να την προσέχει όσο ζει,νύχτα μέρα, όπως μπορεί,κι έτοιμος με το σπαθίνα την κρατάει, για να μη γαμηθεί·τότε είναι δυνατόνα μη φορέσει κέρατα.Μα, αλλιώς, δεν έχει φυσική δύναμηο άντρας να την κρατήσειτη γυναίκα την ξευτελισμένηκαι τη διαπομπευμένη σύζυγοκαι την άλλη την καημένηπου βρέθηκε γκαστρωμένη.Πάντως, αν θέλεις να κοιμάσαι,αυτή πάντα θα σε εξαπατά.Μερικές στο κρεβάτιέχουν αγαπητικούς, και την πηδάνε,και τον άντρα της σαν πρόβατοτον έχει και σαν ζώο.Ο κακότυχος, ούτε καν την ακούει,γιατί τον μαγεύει με κάτι,και ύστερα άλλος την κανονίζει.Λέει ότι την εξουσιάζει,αλλά εκείνη λέει συνέχεια:«Απαύτωνέ με! Αχ, και μόνο να ψοφούσε!Ο κερατάς όταν κοιμάται,είναι αναίσθητος σαν το ξύλο.»Δεν σας λέω τί γίνεται όταν λείπειο άντρας της· στη μαύρη λύπη μέσατότε έχει τον καιρόνα χορεύει τον ερωτικό χορό·βλέπει τον άντρα της σαν ψοφίμι,λέει: «Θα βρω για να χαρώάλλον, νέο τρυφερό,να μου κάνει σαν φτερόελαφριά και γλυκαμένητην καρδιά μου την καημένη.»Αλήθεια, τέτοιο πράγμαδεν έχει γραφτεί ακόμα,αυτό που κάνουν οι γυναίκες,που πηδιούνται με ξένους.Δείτε μόνο αν έχει μυαλόη γυναίκα να μετρήσειτο ένα, δύο και τρία(ναι, μά την Παναγιά την Οδηγήτρια!),δηλαδή πρώτον τη ζωή που ζούμε,δεύτερον την αντίληψη που έχουμε,και, τρίτον, την τιμή τους,που είναι πιο πάνω κι από τη ζωή τους.Αλλά εκείνες τίποτε δεν λογαριάζουν,ούτε υπόσχονται, ούτε φοβούνταιμήπως τις πάρουν είδησηκαι τσακίσουν τα κεφάλια τους,εννοώ οι κακότυχοιοι άντρες τους οι μαγεμένοι.Το μόνο που λένε είναι οι ίδιες να χορτάσουν,κίνδυνο καθόλου δεν σκέφτονται,δεν φοβούνται μήπως τις τσακώσουν,ούτε καν μήπως τις πάρουν χαμπάρι,και καθόλου δεν θεωρούν ντροπήτο να ξευτελίζονται κρυφά.Μα όταν συμβεί να τη βρει,και να την πιάσει στα πράσα,ο νόμος είναι να χάσειτην προίκα της, αν σκάσει από πόθο·τότε απομένει φτωχήκαι την πηδούν τα γαϊδούρια.208 210         220         230         240         250         260         270         280         290         300         310         320    325Μερικά λεξιλογικά:* Στον στίχο 324, στην απόδοση, παραλείπω την επεξηγηματική προσθήκη της επιμελήτριας: [και συνουσιαστεί με άλλον] επειδή μου χαλάει τη στοίχιση.* Μια γενική παρατήρηση, ότι σε πολλές περιπτώσεις τα μπ, ντ γράφονται π, τ (ποπευτούν αντί πομπευτούν, σετούκι αντί σεντούκι, πορώ αντί μπορώ και άλλα πολλά). Δεν είδα κάπου μια αναφορά σε αυτό το φαινόμενο ή μια εξήγησή του, αν είναι δηλαδή σύμβαση της γραφής ή αν έχει πραγματική βάση -ίσως όμως να υπήρχε αναφορά και να μην την πρόσεξα.* Στίχος 217, «επειδή τον έχει ως τρέλη». Η επιμελήτρια μεταφράζει «επειδή τον θεωρεί τρελό». Δεν ξέρω αν ο τύπος «τρέλης» υπάρχει ή αν έγινε για χάρη της ομοιοκαταληξίας, αλλά αναρωτιέμαι γιατί απορρίφθηκε ο απλός παρατονισμός (που τέτοιους έχει πολλούς χάρη της ρίμας στο ποίημα) δηλαδή «επειδή τον έχει ως τρελή».* Στίχος 243, «να τουρήσω». Πρόκειται πάλι για τη γραφή τ αντί για ντ. Ο τύπος είναι «να ντουρήσω», από το ρήμα «ντουρώ», αντέχω, και αλλού «διατηρούμαι», που είναι δάνειο από το βενετικό durar, ιταλικό durare. Να σημειώσουμε ότι και το κοινό «φτουράω» προέρχεται μάλλον από το λατ. obduro.* 269 «μουτζοπαντρεμένη» Σύνθετο που μας θυμίζει την πρακτική της διαπόμπευσης των μοιχαλίδων -φυσικά για τη μούντζα αξίζει να γραφτεί άρθρο, να δούμε πότε θ’ αξιωθώ.* 275 «καύχους». Καύκος και καύχος ο αγαπητικός, καύκα και καύχα η αγαπητικιά. Και για τη λέξη αυτή αξίζει άρθρο, μεταξύ άλλων επειδή η ετυμολογία της είναι σκληρό καρύδι που αντιστέκεται -μπορεί πάντως να έχει σχέση με το ποτήρι τον καύκο (του γνωστού βυζαντινού συνθήματος Πάλιν τον καύκον έπιες…) Στην Κύπρο οι λέξεις καύκος και καύκα είναι σε χρήση -ο αστικός μύθος λέει ότι το 1970 το τελωνείο απέρριψε βιβλίο του Κάφκα που ερχόταν από Ελλάδα επειδή το θεώρησαν άσεμνο αφού μιλούσε για ερωμένες (καύκα, νόμισε ο τελώνης).* 275 «κτυπά τη» – μια από τις πολλές λέξεις για την ερωτική πράξη. Βλ. και «βαράει» ή «πελεκάει» αμέσως πιο κάτω, ενώ ο κερατωμένος σύζυγος λέγεται «κρουσμένος»* 309 «ουδέ τάσσου» [τάσσουν] Η επιμελήτρια το μεταφράζει «υπόσχονται», και εκ πρώτης όψεως αυτό φαίνεται λογικό, αφού τάσσω = τάζω, αλλά το νόημα δεν βγαίνει. Στον στίχο  315 πιο κάτω, το «κίνδυνον ποσώς δεν τάσσουν» αποδίδεται πειστικά «κίνδυνο καθόλου δεν σκέφτονται», οπότε εικάζω ότι αυτό είναι και εδώ το νόημα, οι γυναίκες «δεν σκέφτονται/νοιάζονται, δεν φοβούνται». Δυστυχώς η έκδοση του μεσαιωνικού λεξικού του Κριαρά δεν έχει φτάσει ως το Τ ακόμα (ο 19ος τόμος τελειώνει στο σιργ-) οπότε δεν μπορώ να ανατρέξω εκεί, βρίσκω όμως την ίδια σημασία, τάσσω= σκέφτομαι, νοιάζομαι και στον Πόλεμο της Τρωάδας:Ἐξ ὅ, τι καὶ ἂν ἐχάσασιν οἱ Ἕλληνες ἀπάρτι,ὅλον ἐλησμονῆσαν το, τίποτε δὲν τὸ τάσσουνοπότε πείθομαι ότι το διαβάζω σωστά.* 324 «απομένει γδούρια», αποδίδεται «φτωχή», αλλά είναι λιγάκι πιο έντονο. Γδούρης είναι ο πάμφτωχος, που δεν του έχει απομείνει τίποτα, που τον «έχουν γδάρει» μεταφορικά. Αυτή είναι άλλωστε και η ετυμολογία της λέξης, αφού προέρχεται από το εκδόριον, εκδούριν και το κδ τρέπεται σε γδ. Εδώ, η μοιχαλίδα που σκάει από τον πόθο και συνουσιάζεται με άλλον βάσει του νόμου χάνει την περιουσία της (και την προικώα, υποθέτω) οπότε μένει επί ξύλου κρεμάμενη, τσίτσιδη, όχι απλώς φτωχή. Στο Χρηστικό λεξικό του ιδιώματος της Μυκόνου, του Π. Κουσαθανά, βρίσκω ότι «γδούρι» σημαίνει α) κουρεμένος γουλί, β) γυμνός, ολότελα χαμένος σε τυχερό παιχνίδι.Οπότε, το μοναδικό παράπονο από αυτή την έξοχη έκδοση είναι πως δεν είχε δέκα σελιδούλες παραπάνω με μερικά γλωσσικά σχόλια σαν κι αυτά που σημείωσα.   from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία