Από τα κέρατo στo καράτι

Το σημερινό άρθρο είναι παρακλάδι του προχτεσινού. Προχτές μιλήσαμε για κέρατα, κυρίως με τη μεταφορική τους σημασία, σήμερα θα δούμε πώς από το κέρατο φτάσαμε στο καράτι, λεξιλογικά εννοώ. Οι λέξεις έχουν βέβαια ηχητική συγγένεια, αλλά οι σημασίες τους φαίνονται να απέχουν πολύ. Πώς μπορούμε να φτάσουμε από το κέρατο στο καράτι;Θα πάμε μέσω Κερατέας, ή μάλλον μέσω κερατέας. Κερατέα είναι η χαρουπιά, το δέντρο που κάνει τα χαρούπια -κερατέα η έλλοβος το επιστημονικό της όνομα. Στην κλασική αρχαιότητα ονομαζόταν κερωνία, στα ελληνιστικά χρόνια την είπαν και κερατέα -και σήμερα τη λέμε ξυλοκερατιά και ξυλοκέρατα τα χαρούπια, που μοιάζουν πράγματι με κέρατα. Η λέξη χαρουπιά/χαρούπι είναι τουρκοαραβικής προέλευσης, και αντίστοιχες βρίσκουμε σε πολλές γλώσσες της Ευρώπης (π.χ. carob-tree στα αγγλικά). Στην Κύπρο τη λένε και τερατσιά, ενώ υπάρχουν και τα ονόματα κουντουρουδιά και κουτσουπιά. Είναι δέντρο αποκλειστικά μεσογειακό.Ο καρπός της χαρουπιάς ή ξυλοκερατιάς, τα χαρούπια ή ξυλοκέρατα, λέγονταν κεράτια στην αρχαιότητα -κερατάκια δηλαδή. Όπως και σήμερα, έτσι και στην αρχαιότητα, μια από τις βασικές χρήσεις αυτού του εξαιρετικά θρεπτικού καρπού ήταν να τον δίνουν ζωοτροφή στα γουρούνια. Οι άνθρωποι δεν τον καταδέχονταν, εκτός όταν έπεφτε πείνα. Στην παραβολή του Ασώτου, ο άσωτος υιός όταν δυστύχησε «επεθύμει γεμίσαι την κοιλίαν αυτού από των κερατίων ών ήσθιον οι χοίροι, και ουδείς εδίδου αυτώ»Αν ανοίξετε έναν λοβό χαρουπιού, θα βρείτε μέσα τα σπόρια. Τα σπόρια αυτά ονομάστηκαν επίσης κεράτια στην αρχαιότητα.Τα κεράτια έχουν βάρος γύρω στα 0,2 γραμμάρια. Είχαν το κατάλληλο μέγεθος για να χρησιμοποιηθούν για σταθμά στις ζυγαριές των αργυραμοιβών της ελληνιστικής εποχής, για να ζυγίζουν πολύτιμα μέταλλα. Σύμφωνα με ορισμένες πηγές, σε αυτό συντέλεσε επίσης το γεγονός ότι όλοι οι σπόροι χαρουπιού έχουν το ίδιο περίπου βάρος, χωρίς μεγάλες διακυμάνσεις.Έτσι, άρχισαν να χρησιμοποιούνται τα κουκούτσια (τα κεράτια) ως μέτρο βάρους και σύντομα επινοήθηκε μονάδα βάρους με το όνομα κεράτιον που αντιστοιχούσε στο 1/3 του οβολού. Αργότερα…Αλλά αντιγράφω το σχόλιο που έκανε προχτές ένας φίλος στο Facebook, σχόλιο που με παρακίνησε να γράψω το σημερινό άρθρο:Στη βυζαντινή νομισματοκοπία, το κεράτιον ήταν μονάδα βάρους ευγενών μετάλλων ισοδύναμη με το 1/1728 της ρωμαϊκής λίτρας, ήτοι 0,189 ή 0,186 του γραμμαρίου, και, πρακτικότερα ακόμα, ίση με το 1/24 του χρυσού βυζαντινού νομίσματος που λεγόταν aureum solidum, ή solidus. Ασφαλώς η περιεκτικότητα του solidus σε χρυσό διακυμάνθηκε πολλές φορές μέσα στους αιώνες, όμως ένας solidus του Μεγάλου Κωνσταντίνου είχε βάρος σε χρυσό ίσο με το 1/72 της ρωμαϊκής λίτρας, ήτοι 24 κεράτια χρυσού.Ο solidus, συμπαγής κατά λέξη, αξίζει ξεχωριστό άρθρο, αν και έχουμε ήδη αναφέρει σε παλιότερα άρθρα ότι από αυτόν προέκυψαν λέξεις όπως τα σολδία ή τα sous, τα λεφτά στη γαλλική καθομιλουμένη (και τα σούεν της λουξεμβουργιανής). Ας μείνουμε στα κεράτια προς το παρόν.Η βυζαντινή λέξη, το κεράτιον, περνάει στα αραβικά ως qirat, δηλώνοντας πάλι μονάδα βάρους ίση με το 1/24 του dinar, του δηναρίου -ίδιο ποσοστό σε άλλο χρυσό νόμισμα.Το ταξίδι από τα ανατολικά συνεχίζεται στα δυτικά. Η αραβική λέξη περνάει στα μεσαιωνικά λατινικά, ως caratus, μεταξύ άλλων και σε συγγράμματα αλχημιστών, και από εκεί σε παλιά ιταλικά ως carato, με τη σημασία της μονάδας μέτρησης του τίτλου (της καθαρότητας) του χρυσού -απ’ όπου η λέξη γίνεται διεθνής και επιστρέφει ως αντιδάνειο και στα ελληνικά, ως καράτι (ίσως από τον πληθυντικό της ιταλικής λέξης, carati). O 100% χρυσός έχει 24 καράτια, παραπάνω δεν πάει, αν και μια κομεντί που είχε παιχτεί στο θέατρο όταν ήμουν πιτσιρίκος λεγόταν Σαράντα καράτια, -υπαινιγμός στην ηλικία της γοητευτικής πρωταγωνίστριας.Κι έτσι φτάσαμε από τα χαρούπια στα καράτια.Αν μας διαβάζουν από τα λεξικά Μπαμπινιώτη, ας διορθώσουν το λήμμα «καράτι» στο Ετυμολογικό τους λεξικό, διότι ενώ δίνουν την ετυμολογική αλυσίδα του αντιδανείου (κεράτιον -> qirat -> carato -> καράτι) παραλείπουν να σημειώσουν ότι κεράτιον ήταν το χαρούπι και ο σπόρος του χαρουπιού και μένουν στο ότι κεράτιον ήταν το υποκοριστικό της λ. κέρας.Σύμφωνα με μια παράδοση, οι ακρίδες τις οποίες έτρωγε ο Αγ. Ιωάννης ο Πρόδρομος στην έρημο δεν ήταν έντομα αλλά χαρούπια. Εξαιτίας αυτής της παράδοσης, η χαρουπιά ονομάζεται σε διάφορες ευρωπαϊκές γλώσσες αρτοφόρο δέντρο του Αγίου Ιωάννη, π.χ. στα αγγλικά St-John’s bread(-tree). Σε καιρούς πείνας, όπως είπαμε, έθρεψε κόσμο, όπως έγινε στην Κατοχή, διότι έχει μεγάλη περιεκτικότητα σε σάκχαρα.Εξαιτίας αυτής της μεγάλης περιεκτικότητας, από τα χαρούπια βγαίνει ένα σιρόπι, το χαρουπόμελο, αλλά και οινοπνευματώδη ποτά και άλλα προϊόντα, όπως βλέπουμε εδώ σε κυπριακή ιστοσελίδα. Και στη Μάλτα που είχα πάει πριν από λίγους μήνες είδα να πουλάνε διάφορα προϊόντα από χαρούπια, αγόρασα μάλιστα ένα λικέρ (Harruba, αυτό εδώ ακριβώς) που όμως δεν λέει και πολλά.Τελειώσαμε με τα χαρούπια, όχι όμως και με τα καράτια, τα οποία έδωσαν στην ελληνική και άλλη μια αντιδάνεια λέξη, ένα ρήμα -αν και ίσως να μην το χρησιμοποιείτε όλοι σας, δεν είναι πολύ κοινή λέξη.Πρόκειται για το ρήμα «καρατάρω» που σημαίνει «υπολογίζω, λογαριάζω, σταθμίζω». Είναι δάνειο από το ιταλικό ρήμα caratare, που σήμαινε αρχικά «υπολογίζω με καράτια» και μετά «υπολογίζω, λογαριάζω». Ο παππούς μου το έλεγε, λεγόταν γενικά στα νησιά όπου η ιταλική λεξιλογική επιρροή υπήρξε μεγαλύτερη, λημματογραφείται στο ΛΚΝ αλλά όχι στον Μπαμπινιώτη ή στο Χρηστικό. Αναρωτιέμαι αν λέγεται σήμερα η λέξη -θα μου πείτε στα σχόλια αν την ξέρετε κι αν τη χρησιμοποιείτε.Διαφημιστικό:Μεθαύριο Παρασκευή 27 Ιανουαρίου, ώρα (Ελλάδος) 16.00-17.00, είμαι καλεσμένος στη γλωσσολογική εκπομπή του Σπύρου Αρμοστή Usus norma loquendi, στον διαδικτυακό ραδιοφωνικό σταθμό MyCyRadio. Την εκπομπή μπορείτε να την ακούσετε ζωντανά σε αυτή τη διεύθυνση. Στη συνέχεια θα την αναρτήσω και εδώ.      from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία