Το σύνεργο που δεν μου αρέσει να κουβαλάω

Ετοιμάζομαι για ένα μικρό διήμερο ταξίδι και φτιάχνω το σακ βουαγιάζ μου και μοιραία θα πάρω μαζί μου και ομπρέλα -στην Εσπερία το σύνεργο αυτό είναι απαραίτητο, βλέπετε. Δεν μου αρέσει να κουβαλάω ομπρέλα και ακόμα λιγότερο να τη χρησιμοποιώ -την έχω μαζί μου πιο πολύ αποτροπαϊκά, για ξόρκι. «Γιατί δεν ανοίγεις την ομπρέλα; Βρέχει» μου λέει η γυναίκα μου συχνά. «Μα τι λες; Αν την ανοίξω θα βραχεί», της απαντάω. Προτιμώ να ανεβάσω κουκούλα, ας πούμε -άλλωστε, όταν φυσάει δεν έχει νόημα η ομπρέλα.Δεν μου αρέσει να τη χρησιμοποιώ, αλλά θα της αφιερώσω το σημερινό άρθρο.Τη χαρακτήρισα «σύνεργο» που είναι μάλλον λάθος, μια και με τα σύνεργα (ή τα εργαλεία) φτιάχνουμε κάτι, αλλά πώς θα τη λέγατε εσείς; Κατά το λεξικό, η ομπρέλα είναι «φορητό αντικείμενο που αποτελείται από αδιάβροχο ύφασμα στερεωμένο επάνω σε ένα σκελετό με λαβή και χρησιμεύει για ατομική προστασία από τη βροχή ή τον ήλιο». Κυρίως από τη βροχή, βέβαια, διότι στην Ελλάδα, κι ας καίγεται από τον ήλιο, κυρίως απωανατολίτες τουρίστες βλέπουμε να χρησιμοποιούν ομπρέλες.Η καθαρεύουσα έκανε διάκριση, αποκαλούσε αλεξιβρόχιον την ομπρέλα της βροχής, και αλεξήλιον την ομόλογή της του ηλίου -τη διάκριση όμως την έχει αντιγράψει από τα γαλλικά, όπου αποκαλούν parapluie την ομπρέλα της βροχής και parasol του ήλιου, λέξη που έχει έρθει και στα ελληνικά: το παρασόλι. Αυτό το para- που υπάρχει και στα ιταλικά είναι αντίστοιχο με το αλεξι- το δικό μας (το ρήμα parare στα ιταλικά θα πει προστατεύω, καλύπτω) και το βρίσκουμε και σε άλλες λέξεις που έχουν μπει στα ελληνικά όπως το παραβάν ή το παραπέτο.Σύμφωνα με μια πορτοκαλίζουσα παρετυμολογία του 19ου αιώνα, η ομπρέλα προέρχεται από τη φράση «όμβρε, έλα!» που φωνάζει… προκλητικά ο ομπρελοφόρος, αψηφώντας φωναχτά το ενδεχόμενο βροχής. Φυσικά αυτό δεν ισχύει -πρόκειται για δάνειο από τα ιταλικά (ombrella). Στα λατινικά, umbra ήταν η σκιά και umbella το υποκοριστικό της, η σκιούλα. Υπό την επίδραση και του ombra (η σκιά στα ιταλικά), το umbella έγινε ombrella. Στα αγγλικά έχει περάσει η ιταλική λέξη. Οι Γερμανοί λένε Regenschirm, κάλυμμα για τη βροχή.Παρατηρώ πάντως ότι η ελληνική Βικιπαίδεια ψιλοπορτοκαλίζει, διότι στο λήμμα ομπρέλα περιλαμβάνει τον εντελώς αβάσιμο ισχυρισμό ότι η λατινική λέξη umbra προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό «όμβρος». Δεν ισχύει αυτό, να σβηστεί παρακαλώ.Ομπρέλα δεν είναι όμως μόνο το φορητό αντικείμενο ατομικής προστασίας αλλά και οι αρκετά μεγαλύτερες σταθερές ή όχι ομπρέλες της παραλίας -που τα τελευταία χρόνια έχουν κατακλύσει τις πλαζ, συνήθως συνοδευόμενες από ένα ζευγάρι ξαπλώστες η καθεμία.Πιο μεταφορικά, έχουμε την πυρηνική ομπρέλα ή την αντιαεροπορική ομπρέλα, σύνολο μηχανισμών προστασίας που προστατεύουν μια χώρα από εχθρική απειλή. Και, ακόμα πιο μεταφορικά, η λέξη ομπρέλα χρησιμοποιείται για κάθε ευρύτερο πλαίσιο που περιλαμβάνει επιμέρους ενότητες ή τομείς, π.χ. ένα πρόγραμμα-ομπρέλα ή μια οργάνωση-ομπρέλα -μεταφραστικά δάνεια αυτά από τα αγγλικά (umbrella organisation κτλ.) Οι Άγγλοι λένε και under the umbrella of… που καμιά φορά το μεταφράζουμε «κάτω από την ομπρέλα του…»Πρώτος που χρησιμοποίησε τη λέξη ομπρέλα σε ελληνικό ποίημα πρέπει να ήταν ο Διονύσιος Σολωμός. Σε ένα από τα σατιρικά του υπάρχουν οι στίχοι:Δύο – τρεις – τέσσερις – πέντε – έξι·αμπονόρα και θα βρέξει·cosi par… Μωρή κοπέλα,                                         *έτσι φαίνεταινα μου φέρεις την ομπρέλα·είναι ινκόμοδο πολύ                                                  *άβολογια το χέρι να κρατείτην ομπρέλα . . . Μα θα πεις,θέλεις κάλλιο να βραχείς;Εδώ σατιρίζεται ο γιατρός Ροΐδης, συγγενής του Εμμανουήλ θαρρώ -είναι μικρός ο κόσμος.Από τραγούδια, θα βάλω την Κίτρινη ομπρέλα, με την Αλέκα Κανελλίδουαλλά θα ήταν παράλειψη, ιδίως επειδή βρίσκομαι σε γαλλόφωνα μέρη, να μην θυμηθώ και τον Μπρασένς, που αφηγείται πώς, σε μιαν άξαφνη μπόρα, πρόσφερε σε μια κοπέλα μια γωνίτσα της ομπρέλας τουΜια γωνίτσα της ομπρέλας, μια γωνιά του παραδείσου λέει. Κι ευχόταν να κρατήσει σαράντα μέρες και σαράντα νύχτες η μπόρα, σαν τον κατακλυσμό, αλλά δυστυχώς γρήγορα σταμάτησε η βροχή και η κοπέλα τον ευχαρίστησε θερμά και τράβηξε τον δρόμο της.Μια και βρεθήκαμε σε γαλλικό περιβάλλον, πρέπει οπωσδήποτε να αναφέρουμε και τις Ομπρέλες του Χερβούργου, την κλασική γαλλική ταινία -ιδιότυπο μιούζικαλ. Ο τίτλος της ταινίας εμφανίζεται και σε κάποιο τραγούδι του Βαγγέλη Γερμανού.Ο Μπρασένς στο τραγούδι που έβαλα πιο πάνω λέει ότι την ομπρέλα μπορεί και να την είχε σουφρώσει από κάποιον φίλο. Υπάρχει κι ένα ανέκδοτο, με κάποιον που είχε χάσει την ομπρέλα του και είχε αποφασίσει να πάει στην εκκλησία και να κλέψει μιαν άλλη από αυτές που άφηναν οι πιστοί στην είσοδο. Ωστόσο, λέει στον φίλο του, «όταν πήγα στην εκκλησία, ο ιερέας έλεγε τις Δέκα εντολές κι έτσι άλλαξα γνώμη και δεν πήρα καμιά ομπρέλα…»– Α, άκουσες το «ου κλέψεις» και μεταμελήθηκες;– Όχι, αλλά όταν έφτασε στο «ου μοιχεύσεις» θυμήθηκα πού είχα ξεχάσει τη δική μου ομπρέλα!Να τελειώσουμε εύθυμα, λοιπόν -με ένα αστείο ποίημα που είχε γράψει ο παππούς μου ο Άχθος Αρούρης και το είχε δημοσιεύσει πριν από 80 χρόνια στον σατιρικό Τρίβολο της Μυτιλήνης. Έτσι εξηγείται κιόλας από πού κληρονόμησα την αντιπάθεια για τις ομπρέλες:Εις ομβρέλαν… Λάβε μαγγούραν, άρμοσον μπανέλας επ’ αυτήςκαι επ’ αυτών τεζάρισον πανίον.– Με τούτο το μηχάνημα μπορείς να παιδευτείςεις όλον τον ταλαίπωρόν σου βίον.Ή θα την πάρεις άσκοπα και δεν θα βρέξει διόλουκαι τζάμπα θα σηκώνεις το φορτίο τηςή στο καρφί θα κρέμεται το σκεύος του Διαόλουκαι προ βροχής θα ευρεθείς δεινής και ατελείωτης·ή αψηλά θα την κρατάς και θα μουσκεύεις όλοςχωρίς αυτή να σου προσφέρει κάτιή, χαμηλώνοντάς τηνε, θα περπατείς δυσκόλωςκαι θα τη χώσεις σίγουρα σε καποιανού το μάτι·ή θα ’χει μπόρα ξαφνική κι αυτή δε θαν ανοίγειή απ’ αγέρα δυνατό θα σπάσει ή θα σου φύγει·ή θα τη χάσεις κάποτε κάπου ξεχάνοντάς τηκαι θα ’χεις με τη σύζυγο τσακώματα και θύελλα·ή θα τη δώσεις δανεική και πίσω παίρνοντάς τηλάσπες θα βρεις επάνω της και χώματα και πτύελα·ή κάποτε εις τρυφεράν παρθένον που να βρέχεταιθα δώσεις στέγην κι ασφαλώς θα παρεξηγηθείςαπό την φίλην σύζυγον και τσακωμούς θα έχετε·ή αν μπεκιάρης λέγεσαι συντόμως θα βρεθείςστου υμεναίου δύστυχε το βρόχιον.Αυτά σκαρώνει το δεινόν αλεξιβρόχιον.   from Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία